Over spuugbakken, asbakken en groene bussen: 5 spoorweetjes uit een ver of minder ver verleden
In dit artikel:
In honderd jaar is de NMBS geëvolueerd van een stoomtijdperk naar een moderne spoorwegmaatschappij. Die transitie maakte heel wat alledaagse gebruiksvoorwerpen en gewoontes overbodig. Vijf opvallende fragmenten uit die spoorweggeschiedenis:
Perronkaartjes en kaartjesknippers
Tot in de late 20ste eeuw moesten bezoekers een perronkaartje kopen om het perron op te mogen; die kartonnen kaartjes werden handmatig geknipt door een kaartjesknipper. Het systeem, dat teruggaat op de 19e eeuw, diende om reizigers van niet-reizigers te scheiden in een tijd waarin wagons in afgesloten compartimenten waren verdeeld en controle in de trein moeilijk was. Perronkaartjes bleven bestaan tot 1993, maar in de jaren 80 begon de NMBS met moderniserings- en besparingsmaatregelen (o.a. een plan van 1984) waardoor de kaartjesknippers verdwenen. Naast het knippen vervulden zij ook praktische taken zoals het aanpassen van aankondigingsborden en het openen van wachtzalen, zoals oud-medewerkers en museumvrijwilligers getuigen.
Spugen als openbaar gebruik en de spuugbakken
In vroegere decennia waren bordjes met “verboden te spuwen” en vaste spuugbakken in stations en wagons courant. Het openbaar spugen hing samen met het gebruik van pruimtabak en werd pas vanaf de 19e eeuw door volksgezondheidsdocumenten bestempeld als onhygiënisch — een rapport uit 1899 raadde zelfs vaste en draagbare spuugbakken aan om infectierisico’s te verminderen. Met veranderde hygiëneopvattingen en afnemend gebruik van pruimtabak verdwenen de spuugbakken en het spugen uit het publieke domein.
Roken aan boord en de afschaffing van rokerscoupés
Roken op de trein was tot in recente jaren normaal; er bestonden speciale rokerscoupés en ingebouwde asbakken in tafels. In 2004 voerde de NMBS een rookverbod in treinen in en verwijderde de asbakken; in 2023 werd dat verbod uitgebreid naar alle perrons, ook buiten. De naleving van het verbod is echter niet altijd consequent, wat nog zichtbaar is aan peuken tussen de sporen.
NMBS-bussen en het ‘verbusen’ van lijnen
Naast treinen exploiteerde de NMBS lange tijd ook groene bussen die inzetten op lijnen waar het spoorverkeer werd teruggeschroefd. Wanneer spoorlijnen werden gesloten wegens dalend reizigersaantal, werden die trajecten vaak ‘verbusd’ met bussen van private partners. Die overgang leidde soms tot spanningen: de overdracht van NMBS-bussen naar lokale buurtspoorwegmaatschappijen (beslissing van minister Jos Chabert) werd niet door alle privé-exploitanten gewaardeerd. De busdiensten vervulden zo een brugfunctie voor kleine stationnetjes en dunner bevolkte gebieden.
Het iconische ‘B’-logo
Het vertrouwde B-embleem van de NMBS heeft zijn oorsprong in een ontwerpwedstrijd uit de jaren 30; de versie van Jean de Roy werd door de spoorleiding, onder invloed van kunstenaar-architect Henry van de Velde, gekozen. De B verscheen op publicaties vanaf 1936 en op rollend materiaal vanaf 1945. Van de Velde had daarnaast invloed op interieurontwerp van rijtuigen en op stationsarchitectuur.
Samen tonen deze weetjes hoe technologische vernieuwing, volksgezondheid, kostenbesparing en merkvorming het dagelijkse spoorbeeld in België hebben veranderd — van houten loketjes en spuugbakken tot rookvrije treinen en een gestroomlijnd imago.