Orchideeën opeten tot ze uitgestorven zijn

In dit artikel:

Een internationaal team van onderzoekers, met medewerking van instellingen als Naturalis en de Hortus botanicus Leiden, heeft onderzocht hoe de illegale handel in salep — het fijngemalen knolletje van wilde Europese orchideeën — orkideepopulaties in het oostelijke Middellandse Zeegebied aantast. De studie, gepubliceerd 12 april 2026, vergelijkt eeuwenoude museumvoorraad met hedendaagse monsters die op bazaars in Turkije en Iran worden verkocht en gebruikt moleculaire ‘probes’ om honderden stukjes DNA uit oude en moderne salepknollen af te lezen en te koppelen aan levende orchideeënmonsters.

Belangrijkste bevindingen
- De handel concentreert zich vooral in het oostelijke Middellandse Zeegebied en breidt zich uit: verzamelaars oogsten nu een steeds grotere variëteit aan orchideeënsoorten om aan de stijgende vraag in steden en buitenlandse markten te voldoen.
- Genetische data tonen dat de samenstelling van soorten in salep door de tijd heen is toegenomen; meer soorten worden nu als grondstof gebruikt dan vroeger.
- Metingen aan knolgrootte laten zien dat individuele salepknollen de laatste eeuwen kleiner zijn geworden. Omdat orchideeën grote, meerjarige knollen ontwikkelen naarmate ze ouder worden, wijst dit op afname van volgroeide volwassen planten in de natuur — een teken van overexploitatie.
- Door het verdwijnen van populaire soorten verleggen handelaren hun graafgebieden en richten ze zich op vervangende soorten, wat de druk over meer soorten en gebieden verspreidt.

Context en gevolgen
Orchideeën staan op een zwarte lijst waardoor internationale handel zonder vergunning verboden is, maar de vraag naar salep in delen van Oost-Europa en het Midden-Oosten maakt naleving lastig. Salep heeft een lange bioculturele geschiedenis: het werd zowel in het Nabije Oosten als in Europa (van de 16e tot de 20e eeuw) als medicijn en als smaakstof gebruikt. De studie benadrukt dat farmaceutische en botanische verzamelingen in musea en onderwijsinstellingen onontdekte informatie bevatten die met DNA-technieken ontsloten kan worden.

Aanbevelingen
De onderzoekers pleiten voor strengere wet- en handhaving, beter marktoezicht en meer consumenteninformatie over herkomst en duurzaamheid om de illegale oogst te verminderen. Omdat wilde orchideeën lastig te kweken zijn, zal salep voorlopig grotendeels uit de natuur komen; tegelijk werken botanische tuinen, zoals de Leidse Hortus, aan zaadvorming en vermeerdering van bedreigde soorten. Zonder zulke maatregelen dreigt verlies van zowel soortenrijkdom als van het culturele gebruik van salep.