Op zoek naar de wilde Kruisbes van Zuid-Limburg
In dit artikel:
In februari trokken bomenkenners René van Loon (Ecologisch Adviesbureau van Loon) en Nienke Visser (FLORON) op heldere dagen de Zuid-Limburgse bossen en holle wegen in om stekken te nemen van de wilde kruisbes (Ribes uva‑crispa). Van meer dan vijftig afzonderlijke struiken werden eenjarige stekken verwijderd; van elk individu zijn de locatiegegevens vastgelegd en elke verzameling kreeg een eigen accessienummer. De stekken worden opgegroeid en later uitgeplant in de levende Genenbank voor autochtone bomen en planten in boswachterij Roggebotzand (Staatsbosbeheer, Flevoland).
Het doel van deze actie is het ex situ veiligstellen van de genetische variatie van de soort, zodat onderzoekers genetisch en morfologisch onderzoek kunnen doen en over enkele jaren zaad van de uitgegroeide planten gebruikt kan worden voor natuur- en landschapsherstel. De inventarisatie sluit aan op landelijk onderzoek naar wilde bomen en struiken dat sinds 1994 loopt.
Kruisbes is een lage, stekelige struik met klein, diep ingesneden en behaard blad; de vruchten zijn groenbruin met gele strepen en in het wild veel kleiner (tot circa 12 mm) dan gekweekte rassen. In Nederland komt de wilde vorm vooral voor in Zuid-Limburg, met kleinere verspreide populaties in de Achterhoek, Twente en kustduinen. Omdat kruisbes ook al lang in tuinen wordt geteeld, is het onderscheid tussen gecultiveerde ontsnappingen en echt wild soms lastig te maken.
Over het inheemse karakter van de kruisbes bestaat discussie. Archeobotanische vondsten gaan terug tot de veertiende eeuw en vroege schriftelijke vermeldingen ontstaan in de vijftiende/zestiende eeuw; Romeinse bronnen noemen de bes niet. Deskundigen vinden Zuid-Limburg en kalkrijke duinen waarschijnlijk als natuurlijke groeiplaatsen, en het feit dat veel nachtvlinders van de kruisbes leven, ondersteunt het idee dat de soort al lang in Nederland thuis hoort — niet-inheemse soorten trekken doorgaans veel minder insecten aan.
Een anekdote uit het veld: kruisbessen worden vaak aangetroffen in de kroonen van knotwilgen, waar vogels zaden hebben afgezet — één van de recent verzamelde individuen zat ook op zo’n plek. FLORON werkt verder aan een basiscursus ‘Wilde bomen en struiken’ voor wie wil leren wilde en gecultiveerde houtige gewassen uit elkaar te houden.