Op sommige stembureaus stemde één op de drie via volmacht - experts slaan alarm
In dit artikel:
Bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen bracht ongeveer één op de tien Nederlandse kiezers zijn of haar stem uit via een volmacht: iemand anders stemt dan namens jou. De regeling is officieel bedoeld voor mensen die niet zelf naar het stemlokaal kunnen, maar in de praktijk wordt ze vaak uit gemak benut. Nederland springt eruit: geen andere westerse democratie kent zo’n frequent gebruik van volmachten, stellen internationale waarnemers.
NOS-data laten grote ongelijkheden zien tussen stembureaus. Op sommige locaties in Den Haag – onder andere bij buurthuis Sam Sam in de Schilderswijk – bestond ruim een derde van de uitgebrachte stemmen uit volmachten; op dat ene bureau kwamen ongeveer 450 kiezers binnen, terwijl er ruim 700 stemmen werden geregistreerd (door volmachten). Ook in delen van Bergen op Zoom, Rotterdam en Gorinchem bedroeg het aandeel volmachten op sommige posten een kwart of meer.
Het systeem ligt onder vuur vanwege misbruik- en fraudezorgen. In Gorinchem deed de burgemeester aangifte omdat kiezers volgens hem onder druk werden gezet om stempassen af te staan; eerder werd politicus Jos van Rey veroordeeld voor het ronselen van volmachten. De wet werd per 1 januari 2025 aangescherpt: ronselen is eenvoudiger strafbaar en straffen zijn verhoogd. Toch wijzen juristen erop dat structurele risico’s blijven, zoals beïnvloeding door partners of anderen en de onzekerheid of stemmen écht in overeenstemming met de kiezer zijn uitgebracht.
De OVSE (OSCE) waarschuwt al decennia dat het veelvuldig gebruik van volmachten de geheimhouding van de stem en het principe één persoon-één stem kan ondermijnen. Regionale verschillen zijn groot: in Urk stemt ruim 20 procent via volmacht, in de gemeente Groningen circa 7 procent. De hoogste percentages komen volgens waarnemers veel voor in streng-christelijke gemeenschappen en in wijken met veel mensen met migratieachtergrond. Experts waarschuwen dat afschaffing stemmen via volmacht ook risico’s heeft voor de opkomst; in steden waar de opkomst laag is, kan dat de legitimiteit van besturen verder aantasten. De berichtgeving is gebaseerd op een NOS-analyse van gemeentelijke OSV-uitslagenbestanden.