Op Sicilië werd het Joodse leven weggevaagd
In dit artikel:
In het compacte historisch centrum van Syracuse op het eiland Ortygia liggen nog tastbare sporen van een ooit bloeiende Joodse gemeenschap. De vroegere Joodse wijk Giudecca bestaat uit smalle steegjes (Vicolo I–IV) en herbergt onder andere een ritueel bad (mikwe) dat bij bouwwerkzaamheden in 1980 werd blootgelegd. De mikwe, vermoedelijk in gebruik vanaf circa 322 en gevuld met bronwater, ligt zo’n twintig meter onder de huidige straatniveau en is alleen onder leiding van een gids via een complex van ondergrondse gangen — die in de Tweede Wereldoorlog als schuilplaats dienden — te bezoeken. Op de plek van de oude synagoge staat nu een kerk; ook andere religieuze gebouwen in de wijk worden nog gebruikt, soms zonder dak, waardoor huwelijken in openlucht plaatsvinden.
De aanwezigheid van Joden op Sicilië gaat eeuwen terug en verliep lange tijd vreedzaam, ook onder Arabisch bewind. Vanaf de late middeleeuwen escaleerde echter antisemitisme: al in de veertiende eeuw voerde koning Frederik II markeringen in (een rood wiel) die Joden zichtbaar apart plaatsten. Geweld en gedwongen deelname aan christelijke rituelen kwamen voor; grafstenen van de Joodse begraafplaats bij Porto Piccolo werden later hergebruikt bij de bouw van militaire verdedigingswerken. Uiteindelijk vaardigden Europese vorsten herhaaldelijk verdrijvingsedicten uit (onder meer England 1290, verschillende Franse edicten in de 12e–14e eeuw), en na de verovering door Spanje volgde ook Sicilië: op 12 januari 1493 moesten naar schatting 37.000 Siciliaanse Joden uit 52 gemeenschappen het eiland verlaten. Lokale getuigenissen illustreren de menselijkheid van de ramp — bijvoorbeeld gevallen waarin bekeerlingen en hun zwangere echtgenoten uit elkaar werden gerukt, en kinderen door soldaten naar het vasteland werden teruggebracht om als christenen opgevoed te worden.
Na ruim vijf eeuwen afwezigheid leeft sinds kort weer een Joodse aanwezigheid op het eiland op, al is de gemeenschap klein. In Syracuse werd in 2008 het Centro Sefardico Siciliano (orthodox-Sefardisch) opgericht; in Palermo opende in januari 2017 een liberale synagoge, mogelijk gemaakt doordat de bisschop een kapel ter beschikking stelde. In Palermo herinnert een voormalig stadspaleis aan de inquisitie: gevangeniscellen met inscripties en Hebreeuwse graffiti – vermoedelijk van Marranen, gedwongen bekeerlingen die heimelijk Joods bleven – en er is inmiddels ook een tentoonstelling over Anne Frank. Initiatieven van organisaties als Shavei Israel helpen daarnaast mensen met Joodse wortels op Sicilië en elders weer verbinding te zoeken met het Joodse erfgoed en Israël.