Op oefening met de BurgerReserve, voor als de overheid in geval van rampen handen tekortkomt

In dit artikel:

Tijdens een bivak op het Nationaal Trainingscentrum in Vught leren 45 Nederlanders hoe ze als burgerreservist kunnen helpen bij rampen. In juni oefenen zij dertig uur lang met scenario’s zoals een metro-ongeluk, een cyberaanval, uitval van water en elektriciteit, rellen en een tankwagen die op een huis is ingereden. Acteurs, nagebouwde locaties en onverwachte ontwikkelingen moeten de druk zo realistisch mogelijk maken.

De deelnemers hebben vooraf e-learning gevolgd over eerste hulp, navigatie, samenwerken onder stress en ethische keuzes bij schaarste. Tijdens de oefeningen leren ze onder meer een noodsteunpunt inrichten, slachtoffers behandelen, communiceren via portofoons en samenwerken met andere teams. Een eerste reddingsactie in een metrostation loopt chaotisch: deelnemers handelen zonder duidelijke taakverdeling, verliezen het overzicht en reageren onvoldoende op waarschuwingen over een mogelijke bom. Begeleider Paul Brinkman legt uit dat stress leidt tot blikvernauwing en impulsief gedrag. Daarom moeten reservisten eerst de omgeving analyseren, de commandostructuur volgen en boodschappen herhalen om misverstanden te voorkomen.

De training is bedoeld om burgers mentaal en praktisch weerbaarder te maken. De BurgerReserve richt zich minder op medische zorg dan het Rode Kruis en meer op samenwerken onder druk, taken verdelen, rationeel blijven nadenken en handelen ondanks angst. Bij een latere oefening worden de deelnemers langdurig geïsoleerd en geconfronteerd met een angstaanjagende, ontgroeningsachtige opdracht. Zo ervaren ze volgens directeur Ralf van Vegten dat ze hun grenzen kunnen verleggen.

De noodzaak van burgerhulp is groot. Bij overstromingen, bosbranden, cyberaanvallen of langdurige uitval van energie en drinkwater kunnen professionele hulpdiensten het werk niet alleen aan. Onderzoek naar rampen in onder meer Kobe en New Orleans laat zien dat ongeveer driekwart van de overlevenden door zichzelf of omwonenden in veiligheid wordt gebracht. Ook in Nederland kwamen burgers massaal in actie bij de overstromingen in Limburg in 2021, de poldercrash bij Schiphol, het ongeluk met de monstertruck in Haaksbergen en eerdere rampen in Volendam en Enschede.

Toch werken overheden en hulporganisaties niet altijd graag met spontane vrijwilligers. Volgens onderzoek van het WODC vrezen zij dat burgers onvoldoende deskundig zijn, in de weg lopen of zichzelf in gevaar brengen. Daardoor blijft potentieel waardevolle hulp soms onbenut. Getrainde groepen zijn makkelijker in bestaande protocollen en organisatiestructuren in te passen. In de eindoefening blijkt dat belang: wanneer bij een ongeval rook uit een tankwagen komt, moet de commandant het team terugtrekken, ook als anderen toch door willen gaan. De deelnemers maken nog fouten, maar tonen volgens de begeleiders voldoende potentieel om met professionele hulpdiensten samen te werken.

De BurgerReserve is geen overheids- of defensieorganisatie. Het initiatief is na de overstromingen in Limburg opgezet door de oprichters van de Universiteit van Nederland en Defensity College. Van Vegten verwacht dat klimaatverandering tot meer natuurrampen leidt en wil uiteindelijk 130.000 mensen opleiden, ongeveer één per straat. Zij zouden onder meer de circa vijfduizend geplande noodsteunpunten kunnen bemensen. Werkgevers betalen ongeveer 900 euro per werknemer; daarmee worden ook plaatsen voor deelnemers zonder werkgever gesubsidieerd. Tot nu toe hebben ongeveer zeshonderd mensen het bivak gevolgd.

De grootste onzekerheid is echter hoe de reservisten bij een echte crisis worden ingezet. Het is nog niet duidelijk wie hen zal oproepen, of dat daadwerkelijk gebeurt en vanuit welke locaties zij opereren. Naast de BurgerReserve leiden ook Defensie, het Rode Kruis, het Leger des Heils, de Reddingsbrigade en het Veteranen Searchteam burgers op. Het Veiligheidsberaad onderzoekt daarom samen met het ministerie van Justitie en Veiligheid en de NCTV hoe deze verschillende vrijwilligersorganisaties onder één paraplu kunnen worden gebracht. Daarbij wordt verwezen naar de vroegere Bescherming Bevolking, die tijdens de Koude Oorlog tienduizenden burgers trainde.

Voor de BurgerReserve komt er mogelijk een convenant met Rijkswaterstaat. Reservisten zouden dan kunnen aangeven bij welke rampen, zoals overstromingen of olievervuiling, zij opgeroepen willen worden. Een formele taak en vaste oproepstructuur bestaan echter nog niet. Volgens Van Vegten kan Nederland niet wachten tot alle noodsteunpunten klaar zijn; volgens betrokken bestuurders is trainen desondanks nooit nutteloos, omdat het burgers weerbaarder maakt. De oefeningen laten vooral zien dat de bereidheid om te helpen aanwezig is, maar dat duidelijke aansturing, bevoegdheden en samenwerking met professionele hulpdiensten nog moeten worden geregeld.