Op een zucht van oorlog, vrijgelaten of politiek buitenspel gezet: zo vergaat het 6 vorige Nobelprijswinnaars voor de Vrede

In dit artikel:

De Nobelprijs voor de Vrede is bedoeld als erkenning voor mensen die zich inzetten voor vrede, democratie en mensenrechten, maar biedt geen garantie dat hun strijd daarna succesvoller wordt. Een terugblik op enkele laureaten van de voorbije jaren toont dat sommigen meer internationale bescherming kregen, terwijl anderen juist harder werden vervolgd of hun land in nieuwe conflicten zagen belanden.

Abiy Ahmed kreeg de prijs in 2019, nadat hij als premier van Ethiopië politieke gevangenen had vrijgelaten, de persvrijheid had verruimd, oppositieleden uit ballingschap had laten terugkeren en vrede had gesloten met buurland Eritrea. Ook probeerde hij etnische en religieuze groepen met elkaar te verzoenen en trad hij op als bemiddelaar in Afrikaanse conflicten. Het Nobelcomité waarschuwde toen al dat de spanningen in Ethiopië een groot risico bleven vormen.

Die waarschuwing bleek terecht. In 2020 begon Ahmed een oorlog tegen het Tigray People’s Liberation Front (TPLF), dat jarenlang de dominante politieke macht in Ethiopië was geweest. Eritrea steunde de regering. De oorlog eindigde in 2022, maar kostte volgens uiteenlopende schattingen honderdduizenden mensen het leven en leidde tot beschuldigingen van oorlogsmisdaden. Inmiddels dreigt opnieuw een groot conflict in Ethiopië en mogelijk ook met Eritrea. Rebellen zijn actief in Tigray, Amhara en Afar, terwijl beide landen elkaar beschuldigen van agressie en steun aan gewapende groepen. Ahmed blijft bovendien benadrukken dat Ethiopië toegang tot de zee nodig heeft.

De Filipijnse journaliste Maria Ressa won in 2021 samen met de Russische journalist Dmitri Moeratov de Nobelprijs voor hun inzet voor persvrijheid en betrouwbare journalistiek. Ressa, oprichter van nieuwssite Rappler, onderzocht de bloedige antidrugsoorlog van president Rodrigo Duterte en bracht aan het licht hoe sociale media worden gebruikt voor desinformatie, intimidatie en politieke manipulatie. Ook na haar Nobelprijs bleef ze juridische vervolging ondergaan, maar ze belandde niet in de gevangenis. Haar internationale bekendheid groeide sterk; ze werkt onder meer als hoogleraar in New York en blijft een prominente stem in debatten over democratie en desinformatie. Rappler wist bovendien een dreigend verlies van zijn vergunning voor de rechter af te wenden. Toch blijft de persvrijheid in de Filipijnen kwetsbaar en behoren journalisten er volgens Reporters Zonder Grenzen tot de gevaarlijkste beroepsgroepen ter wereld.

Moeratov was medeoprichter en jarenlang hoofdredacteur van Novaja Gazeta, een van de weinige onafhankelijke Russische media. De krant berichtte over corruptie, politiegeweld, verkiezingsfraude en mensenrechtenschendingen; sinds 1993 werden zes medewerkers vermoord, onder wie Anna Politkovskaja. Na de grootschalige Russische invasie van Oekraïne moest de gedrukte krant in 2022 stoppen na waarschuwingen van de mediawaakhond. Vanuit het buitenland ging Novaja Gazeta Europa verder. Moeratov trad in 2023 terug als hoofdredacteur nadat hij als ‘buitenlandse agent’ was bestempeld. Ook de krant kreeg dat label. Hij bleef in Moskou wonen en verkocht in 2022 zijn Nobelmedaille. De opbrengst, ongeveer 100 miljoen euro, schonk hij aan Unicef voor Oekraïense kinderen die door de oorlog ontheemd raakten.

De Wit-Russische mensenrechtenactivist Ales Bjaljazki kreeg de prijs in 2022, samen met Memorial en het Oekraïense Centrum voor Burgerlijke Vrijheden. Hij richtte in de jaren 90 mensenrechtencentrum Viasna op en werd een belangrijk oppositiefiguur tegenover president Aleksandr Loekasjenko. Na zijn arrestatie in 2021, officieel wegens belastingontduiking, werd hij in 2023 tot tien jaar cel veroordeeld. Hij kon de prijs niet zelf in ontvangst nemen. Eind vorig jaar kwam hij, samen met 122 andere politieke gevangenen, vrij na een akkoord waarbij de Verenigde Staten sancties versoepelden. Bjaljazki woont sindsdien in Noorwegen. In Wit-Rusland is de politieke situatie echter nauwelijks veranderd: Loekasjenko blijft aan de macht en volgens Viasna zitten nog altijd bijna 900 politieke gevangenen vast.

De Iraanse activiste Narges Mohammadi won in 2023 voor haar strijd voor vrouwenrechten, mensenrechten en de afschaffing van de doodstraf. Vanuit de gevangenis speelde ze een belangrijke rol binnen de beweging ‘Vrouw, Leven, Vrijheid’, die ontstond na de dood van Mahsa Amini in 2022. Mohammadi was veroordeeld tot in totaal 31 jaar gevangenisstraf en 154 zweepslagen, onder meer omdat ze misstanden in gevangenissen openbaar had gemaakt. Haar kinderen namen de prijs namens haar in ontvangst. Ze kwam later tijdelijk vrij om medische redenen, werd opnieuw opgepakt na kritiek op de Iraanse religieuze leiders en werd na een hartaanval opnieuw op borgtocht vrijgelaten. Ze is voorlopig vrij, maar vreest opnieuw te worden opgesloten. De internationale aandacht voor de Iraanse mensenrechtenstrijd is intussen overschaduwd door de oorlog rond het Iraanse nucleaire programma.

María Corina Machado, oppositieleider in Venezuela, kreeg de Nobelprijs exact een jaar geleden voor haar inzet voor democratische rechten en een vreedzame overgang weg van het autoritaire regime. Ze mocht in 2024 niet deelnemen aan de presidentsverkiezingen en dook daarna onder. Sindsdien is president Nicolás Maduro door een Amerikaanse operatie uit zijn functie verdreven en in de Verenigde Staten aangeklaagd, maar zijn politieke en militaire machtsapparaat bleef grotendeels intact. De Amerikaanse regering koos voor samenwerking met interim-president Delcy Rodríguez en schoof Machado aan de kant. Nieuwe verkiezingen zijn er voorlopig niet. Machado leeft inmiddels in ballingschap, schonk haar medaille aan Donald Trump en wil naar Venezuela terugkeren om alsnog aan verkiezingen deel te nemen.

De voorbeelden laten zien dat een Nobelprijs vooral internationale erkenning en aandacht oplevert, maar machthebbers niet automatisch tot hervormingen dwingt. Voor verschillende laureaten betekende de prijs extra bescherming en invloed; voor hun landen bracht hij voorlopig geen duurzame vrede, democratie of meer mensenrechten.