Oorlogslectuur: primitieve oordelen versus gezond verstand

In dit artikel:

In aflevering 124 van zijn serie over oorlog en vrede bespreekt Nico het boek *Vrede als daad* van Willem de Haan, waarvan de eerste druk in juni 2025 verscheen bij uitgeverij Bot. De Haan is journalist, socioloog, spreker, redacteur van het *Vredes Magazine* en voormalig totaalweigeraar. Volgens Nico is dit het belangrijkste boek over vrede en vredesactivisme in zijn eigen bibliotheek.

Het boek combineert historische gebeurtenissen, persoonlijke ervaringen en uitgesproken opvattingen. De Haan onderzoekt onder meer de geschiedenis van dienstweigering, de veranderde positie van het pacifisme en de vraag hoe vrede mogelijk blijft in tijden van oorlog. Hij stelt dat de vredesbeweging vaak als naïef wordt weggezet omdat zij geen eenvoudig antwoord heeft op agressie, zoals de Russische invasie van Oekraïne. Tegelijk waarschuwt hij tegen een automatische keuze voor meer bewapening, vijanddenken en escalatie.

De Haan begint zijn verhaal in Berlijn, waar hij het einde van de Koude Oorlog vierde. De hoop op een vreedzamere wereld is volgens hem grotendeels verdwenen: praten en diplomatie hebben plaatsgemaakt voor confrontatie. Hij pleit daarom voor de-escalatie, gematigde taal, herstel van contact en het zoeken naar compromissen. Daarbij moeten tegenstanders niet worden ontmenselijkt en mag het doden van anderen nooit zonder meer als een noodzakelijk kwaad worden geaccepteerd.

Ook voormalig totaalweigeraars worstelen met de oorlog in Oekraïne. Sommigen menen dat Oekraïne zich met wapens moet kunnen verdedigen, terwijl diplomatie nodig blijft om Rusland en andere landen tot terugtrekking of onderhandelingen te bewegen. De Haan concludeert dat oorlog te gevaarlijk is om volledig aan politici, militairen of de bevolking van strijdende landen over te laten, omdat simplistische oordelen het vaak winnen van gezond verstand.

In een hoofdstuk over rechtvaardige oorlog bespreekt hij onder meer de Nederlandse koloniale oorlog in Indonesië van 1946 tot 1949, waarvoor premier Rutte in 2022 excuses aanbood. De Haan vindt dat een oorlog alleen rechtvaardig kan worden genoemd als zowel het doel als het gebruikte middel geen enkel alternatief hebben. Die maatstaf is volgens Nico ook relevant in het debat over Oekraïne.

De Haan schrijft dat de Russische inval hem vriendschappen heeft gekost, omdat mensen sterk van mening verschillen over macht, onderhandelen en de betrouwbaarheid van leiders. Toch weigert hij zich neer te leggen bij het idee dat oorlog nu eenmaal bij de wereld hoort. Hij blijft geloven in een samenleving zonder bloedvergieten en verzet zich tegen oorlog en oorlogsvoorbereiding. Zijn boodschap is dat vrede een actieve keuze vereist: het normale niet normaal vinden, verzoening verkiezen boven haat en het ondenkbare — een andere weg dan oorlog — denkbaar maken.