Ook Raad van State wijst op gevaren van antiwitwaswet - wedden dat het niet helpt

In dit artikel:

Banken controleren klanten steeds intensiever op mogelijke witwaspraktijken en andere strafbare feiten. Volgens de auteur van het artikel leidt die financiële surveillance tot massasurveillance, hoge kosten en ingrijpende gevolgen voor grondrechten, terwijl de Algemene Rekenkamer geen bewijs vond dat de aanpak witwassen daadwerkelijk voorkomt. Eerdere onderzoeken van Follow the Money beschreven onder meer discriminatie van moslims, langdurige vragenlijsten en het sluiten van rekeningen op basis van vage vermoedens. ING werd daarvoor meerdere keren veroordeeld en bood vorig jaar excuses aan; de Rabobank zette volgens het artikel maandelijks duizenden klanten uit.

Nieuwe Europese wetgeving breidt de bevoegdheden van banken, notarissen, accountants en andere instellingen verder uit. Zij mogen klanten straks niet alleen verdenken van witwassen of terrorismefinanciering, maar van elk mogelijk strafbaar feit. Ook wordt het delen van gevoelige gegevens met overheden, andere banken en buitenlandse opsporingsdiensten eenvoudiger. Geautomatiseerde risicoprofielen en algoritmen spelen daarbij een belangrijke rol, terwijl klanten vaak niet te horen krijgen waarom hun rekening is geblokkeerd.

De Raad van State waarschuwt in een recent advies voor discriminatie en uitsluiting. Ogenschijnlijk neutrale criteria kunnen in combinatie ertoe leiden dat bepaalde groepen vaker worden onderzocht. Daarnaast ziet de raad risico’s bij de grootschalige verwerking en verspreiding van vertrouwelijke gegevens, zeker omdat het gebruik van AI nauwelijks is genormeerd. Toezicht op rechtmatigheid en proportionaliteit moet daarom beter worden geregeld.

De Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme adviseerde eerder om risicoprofilering te stoppen en eventueel terug te keren naar aselecte controles. Volgens de commissie ontbreekt hard bewijs dat profilering effectief en noodzakelijk is. De auteur mist een verwijzing naar dit advies in het oordeel van de Raad van State en verwacht weinig verandering, omdat Nederland bij Europese wetgeving beperkte ruimte heeft. Minister van Financiën Eelco Heinen kondigde vooralsnog geen concrete maatregelen tegen discriminatie aan, maar wil wel met de sector overleggen.