Ook jij zou als je soldaat was gruwelijke dingen doen

In dit artikel:

S. Yizhar schreef in 1949 een kort maar indringend verslag van de ontruiming van een Arabisch dorp tijdens de gebeurtenissen van 1948, de Nakba: Het verhaal van Chirbet Chiz’a. In de vorm van de eerste persoon beschrijft een Israëlische soldaat hoe routine, verveling, groepsdenken en het systematisch ontmenselijken van dorpsbewoners leiden tot vernieling, mishandeling en geweld. De verteller worstelt met zijn eigen geweten maar ontdekt tegelijk hoe gemakkelijk gewone mensen onder bepaalde omstandigheden wreed kunnen handelen — niet om te vergoelijken, maar om te verklaren hoe zulke daden plaatsvinden.

Yizhar had zelf als soldaat aan vergelijkbare acties deelgenomen, en het boek verscheen in het najaar van 1949 als bestseller en werd destijds in Israël breed besproken. In het nawoord merkt Nathan Thrall op dat men toen al goed wist dat de jonge staat mede was gebouwd op het onrecht van ontruiming en gedwongen vertrek van Palestijnen; latere kritiek op die erkenning kan als antisemitisch worden bestempeld, terwijl het destijds een veel voorkomend besef was.

De kracht van deze korte tekst schuilt zowel in het morele inzicht als in de literaire kwaliteit: Yizhar weet invoelbaar te maken wat het is dader te zijn — het besef, de schuld, het banale van de overgave aan orders — en doet dat met een beknopte, soms schrijnende stijl die wel wordt vergeleken met grootmeesters van oorlogsproza. Het boek blijft relevant als spiegel: het dwingt lezers na te denken over verantwoordelijkheid, de mechanismen van geweld en de geschiedenis van de Israëlisch-Palestijnse conflicten.