Ook dit kabinet wil demonstranten harder aanpakken. Experts noemen plannen illegaal en symbolisch
In dit artikel:
Het nieuwe kabinet wil demonstranten die zich misdragen zwaarder straffen; die belofte staat expliciet in het regeerakkoord. Tegelijk liggen twee wetsvoorstellen klaar die protesten verder criminaliseren: een verbod op gezichtsbedekking tijdens demonstraties en de Wet gegevensvergaring openbare orde, die politie en justitie meer ruimte geeft voor geautomatiseerde monitoring van publieke bronnen zoals sociale media. Beide initiatieven zijn vooral gericht op acties van milieu- en pro-Palestijnse groepen, zo wijzen politieke uitspraken en partijprogrammacitaten uit.
Onafhankelijk onderzoek door het WODC (opdracht van het kabinet-Schoof) concludeerde eind vorig jaar dat aanpassing van de Wet openbare manifestaties onnodig is: demonstraties vormen geen escalerend maatschappelijk probleem en bestaande instrumenten voor burgemeesters, politie en OM blijken toereikend. Die uitkomst is grotendeels genegeerd in het regeerakkoord. De wens tot verstrenging lijkt mede geïnspireerd door een brief van het Openbaar Ministerie in januari waarin gevraagd wordt straffen en juridische kaders bij demonstraties te verscherpen.
Juridische experts en mensenrechtenorganisaties waarschuwen dat veel van de aangekondigde maatregelen symbolisch zullen blijven of door de rechter sneuvelen. Het EVRM (Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens) beperkt bijvoorbeeld de ruimte om straffen te verscherpen: rechters moeten toetsen aan het verdrag, waardoor zwaardere strafbepalingen vaak niet het beoogde effect bereiken. Kritiek is er ook op het voorstel om gezichtsbedekking bij protesten strafbaar te stellen; onderzoekers noemen het disproportioneel en onnodig, en wijzen op het risico van een chilling effect dat mensen afschrikt om aan het openbare debat deel te nemen.
De Wet gegevensvergaring openbare orde roept aanvullende zorgen op: als burgemeesters vrezen voor een ‘ernstige verstoring’ kan de politie geautomatiseerd publiek beschikbare informatie verzamelen en opslaan, ook van vreedzame demonstranten. Gegevens mogen tot een half jaar bewaard en voor andere doeleinden worden gebruikt, wat volgens Amnesty, Bits of Freedom en het College voor de Rechten van de Mens grote risico’s voor privacy en meningsuiting met zich meebrengt.
Ook handhavers zelf — burgemeestersvereniging, politie en OM — hebben bezwaren over uitvoerbaarheid, handhaafbaarheid en effectiviteit. Politieke steun in de Kamer bestaat uit een rechtse meerderheid die eerdere moties over het verbod op gezichtsbedekking steunde, maar juridische procedures tegen nieuwe wetten zijn vrijwel zeker: belangenorganisaties kondigen aan wetswijzigingen bij de rechter aan te vechten wegens strijd met mensenrechten en privacy. Critics vrezen bovendien dat de maatregelen leiden tot onnodige registratie en profilering van demonstranten.