Ooit was Gerard van Honthorst de belangrijkste kunstenaar uit de Nederlanden - en in alles anders dan Rembrandt
In dit artikel:
De tentoonstelling Gerard van Honthorst biedt een rijk en goed gedocumenteerd overzicht van een kunstenaar die in het begin van de zeventiende eeuw tot de absolute top van de Nederlanden behoorde. Chronologisch opgezet, laat de presentatie zien hoe Honthorst (1592–1656) drie personele en stilistische pieken kende: zijn doorbraak in Italië, een productieve periode in Utrecht met wereldse en soms pikante taferelen, en tenslotte zijn succes als hofschilder in Engeland en in Den Haag. De opzet is stemmig vormgegeven, met grote altaarstukken uit Rome en Gent en een stevig begeleidend boek.
Honthorst wordt bewust tegenover Rembrandt geplaatst: anders dan Rembrandt had hij in Rome het werk van Caravaggio, Guido Reni en de Gentileschi’s van dichtbij gezien en in sommige gevallen persoonlijk leren kennen. Die Italiaanse jaren leverden zijn beste werk op: indrukwekkende nachtelijke altaarstukken in Caravaggio-stijl (onder meer De onthoofding van Johannes de Doper, hier als facsimile), waarin hij virtuoos speelde met verborgen kaars- en fakkellicht. Tegelijk voegde hij een noordelijke, vaak spottende inslag toe, zoals in scènes van de bespotting van Christus.
De tentoonstelling toont ook Honthorsts vermogen om de Europese elite naar zich toe te trekken; opdrachten van kardinaal Barberini en Scipione Borghese maakten zijn faam. Zijn welwillendheid richting opdrachtgevers — het vleien van vorsten en regenten — bracht grote klussen zoals de Oranjezaal, maar riep later ook kritiek op dat zijn stijl te glad en te keurig zou zijn geworden. In Utrecht schilderde hij daarnaast levendige, soms geestige wereldlijke taferelen en mythologische werken (bijvoorbeeld een Rubens-achtige Triomf van Bacchus). Als hofschilder leverde hij kleurrijke, waardige maar soms ietwat stijve portretten, zoals zichtbaar in de twee naast elkaar hangende portretten van Amalia van Solms: Rembrandts ongeflatteerde weergave werd door de opdrachtgever vervangen door Honthorsts rozige, jeugdige versie.
Al met al bevestigt de tentoonstelling Honthorsts veelzijdigheid: een meester van licht en theatrale scènes die zowel de intimiteit van Caravaggio oppikte als de smaak van vorsten en mecenaat wist te bedienen.