Ongekende octopus-opmars

In dit artikel:

Langs de zuidkust van Engeland voltrok zich sinds 2022 een onverwachte explosie van octopussen, met een duidelijke piek in 2024–2025: naar schatting werden in 2025 meer dan 200.000 dieren gevangen, zo'n dertien keer meer dan normaal. Wat aanvankelijk een Britse zaak leek, heeft zich inmiddels ook naar de Belgische wateren uitgebreid. Wetenschappers en vissers in de regio waarschuwen dat het slechts een kwestie van tijd is voordat grote exemplaren ook regelmatig in Nederlandse gebieden als de Oosterschelde, de Voordelta en andere Zeeuwse wateren opduiken.

Welke soorten?
In Noordwest-Europa komen twee octopussoorten voor. De Kleine octopus (Eledone cirrhosa) — tot circa 50 cm — werd vroeger het vaakst gezien. De Gewone of Grote octopus (Octopus vulgaris), met een totale lengte inclusief armen van ruim een meter, is traditioneel zeldzamer en meer bekend uit warmere streken zoals de Middellandse Zee. Historisch waren er al eerder noordelijke pieken rond 1900, de jaren 30 en circa 1950; de huidige toename lijkt die patronen te herhalen, maar in sterkere mate.

Biologie en gedrag
Octopussen zijn koppotigen (Cephalopoda) met een opvallend complexe bouw: drie harten, goed ontwikkelde ogen, een deels gedecentraliseerd zenuwstelsel en acht sterk beweeglijke armen vol zuignappen. Ze zijn intelligente ongewervelden, kunnen problemen oplossen en zelfs gereedschap gebruiken. Hun levensloop is kort en intens: ze groeien snel, bereiken meestal geen twee jaar en planten zich éénmaal voort. Mannetjes gebruiken een gespecialiseerde arm voor de overdracht van zaadpakketten; vrouwtjes leggen daarna duizenden eitjes en bewaken die weken tot maanden lang, zonder te eten — waarna ze vaak sterven rond het uitkomen van de jongen.

Waarom nu?
De belangrijkste verklaring voor de recente toename is opwarming van de zee. Warme winters en lentes verhogen overleving en groei van larven en prooidieren, waardoor voedselrijkdom en voortplantingssucces toenemen. Daarnaast kan verschuiving van koudminnende soorten naar noordelijkere wateren meer prooien vrijlaten. Octopuslarven zweven circa anderhalve maand in de waterkolom; wind en stromingen kunnen ze in die periode noordwaarts transporteren, wat snelle verspreiding mogelijk maakt. Door deze eigenschappen zijn inktvissen en octopussen in veel gebieden ‘winnaars’ van het veranderende klimaat.

Gevolgen voor ecosystemen en visserij
Octopussen zijn actieve toppredatoren die krabben, kreeften, schelpdieren en soms vis eten. In delen van Zuidwest-Engeland zijn vangsten van krab en kreeft met 30–50% gedaald nadat octopussen zich verspreid hadden. Vissers melden lege kreeftenfuiken en aangetaste schelpdierbestanden. Een plotselinge toename kan het gehele voedselweb verstoren en economische schade veroorzaken. Hoewel er voor inktvissen nog geen vangstquota bestaan, klinken er inmiddels geluiden om beheermaatregelen te overwegen.

Wat betekent dit voor Nederland?
De recente meldingen uit België en de klimaattrends maken het aannemelijk dat Octopus vulgaris en mogelijk meer exemplaren van andere inktvissoorten vaker in Nederlandse wateren gaan voorkomen. Of we dezelfde dramatische gevolgen als in delen van Engeland zullen zien, is nog onzeker; daarom benadrukken onderzoekers het belang van systematische monitoring. Waarnemingen nu kunnen helpen de verspreiding en ecologische impact inzichtelijk te maken.

Wat kunt u doen?
Duikers, snorkelaars, strandjutters en vissers wordt gevraagd verdachte waarnemingen te melden en, waar mogelijk, foto’s of film te maken. Projecten zoals het Monitoringproject Onderwater Oever (MOO) verwelkomen nieuwe melders: vroegtijdige signalen geven onderzoekers de beste kans om veranderingen te volgen en zo nodig advies te geven aan beleid en visserij.

Kort gezegd: de opmars van octopussen is een zichtbaar teken van een veranderende zee — interessant vanuit natuurhistorisch en ecologisch oogpunt, maar ook potentieel belastend voor schelpdierpopulaties en de visserij, en daarom reden tot waakzaamheid.