Om grote massaclaims te financieren zijn idealistische actiegroepen afhankelijk van het grote geld

In dit artikel:

De Wet afwikkeling massaschade in collectieve actie (Wamca), die in 2020 van kracht werd, maakt het voor groepen gedupeerden mogelijk gezamenlijk schadevergoeding te eisen. Omdat zulke procedures vaak jaren duren en één tot vijf miljoen euro kosten, zijn belangenorganisaties meestal afhankelijk van commerciële procesfinanciers. Die betalen de juridische en onderzoeksuitgaven voor, in ruil voor 15 tot 25 procent van een eventuele opbrengst.

Dat gebeurt onder meer bij Frisse Wind, dat namens omwonenden van Tata Steel in IJmuiden 1,4 miljard euro claimt. De stichting stelt dat uitstoot van de staalfabriek gezondheidsschade, verminderd woongenot en lagere huizenprijzen veroorzaakt. Bijna 6.500 bewoners hebben een steunverklaring getekend; de organisatie vertegenwoordigt inwoners uit officiële blootstellingsgebieden. Per persoon wordt 750 tot 5.000 euro gevraagd, plus bedragen voor de woonduur en een aanvullende vergoeding voor huiseigenaren. De rechter beslist binnenkort of Frisse Wind aan de wettelijke eisen voor deelname aan de procedure voldoet. Daarbij worden onder meer representativiteit, onafhankelijkheid en financiële slagkracht beoordeeld. De stichting wordt gefinancierd door het Nederlandse Redbreast en het Australische Omni Bridgeway.

Een vergelijkbare samenwerking bestaat tussen Bureau Clara Wichmann (BCW) en Redbreast. BCW vertegenwoordigt ongeveer 60.000 vrouwen met Allergan-borstimplantaten, die de kans op een zeldzame vorm van lymfeklierkanker kunnen vergroten en bij lekkage andere gezondheidsklachten kunnen veroorzaken. De implantaten werden in 2018 verboden. Hoewel de vrouwen gezamenlijk mochten procederen, oordeelde de rechter in december 2025 dat Allergan niet aansprakelijk was. BCW is tegen die uitspraak in hoger beroep gegaan en claimt mogelijk ruim 900 miljoen euro.

De belangenorganisaties benadrukken dat zij onafhankelijk blijven en zelf beslissen over de processtrategie en de voortzetting van de zaak. Volgens John Beer, bestuurder van Frisse Wind, en Linde Bryk van BCW worden financiers zorgvuldig geselecteerd en wordt de achterban voortdurend geraadpleegd. De vergoeding van de financiers moet bovendien door de rechter worden getoetst. De investeerders stellen daartegenover dat zij grote risico’s lopen: veel zaken mislukken en een procedure kan jarenlang zonder opbrengst blijven. Zij beoordelen daarom streng de juridische haalbaarheid en de organisatiekracht van een claim.

Toch kunnen de belangen botsen. Financiers hebben een financieel motief en kunnen belang hebben bij een snelle schikking, terwijl actievoerders vaak ook structurele doelen nastreven, zoals het beëindigen van vervuiling of betere productveiligheid. In Australië, waar procesfinanciering langer bestaat, ontstond al kritiek op zaken waarin gedupeerden relatief weinig ontvingen nadat advocaten en financiers tientallen miljoenen hadden gekregen. In Europa bestaat vrees voor een claimcultuur waarin commerciële partijen te veel invloed krijgen. Het Europees Parlement vroeg in 2022 om strenge regulering; de Europese Commissie onderzoekt die mogelijkheid.

Ook de Nederlandse Wamca-praktijk wordt kritisch geëvalueerd. Volgens een WODC-rapport uit 2025 zijn collectieve zaken niet duidelijk efficiënter geworden. Al vóór de inhoudelijke behandeling moeten stichtingen hoge kosten maken om ontvankelijk en representatief te worden verklaard. Onderzoeker Jos Hoevenaars waarschuwt dat daardoor in de praktijk financiers mede bepalen welke claims de rechter bereiken. Wie geen eigen kapitaal heeft en geen financier vindt, krijgt mogelijk geen toegang tot de procedure.

De Tata-claim speelt bovendien tegen de achtergrond van grote onzekerheid over de toekomst van de fabriek. De Nederlandse regering besluit eind september 2026 of Tata Steel twee miljard euro steun krijgt voor verduurzaming; het bedrijf zou zelf nog eens twee miljard investeren. Bij een mislukking staan volgens betrokkenen tienduizenden banen op het spel. Voorstanders van een groene doorstart vrezen dat de miljardenclaim de verhoudingen verder verscherpt. Frisse Wind zegt echter niet uit te zijn op de ondergang van Tata, maar op compensatie voor eerdere schade en een schonere fabriek.