Oliemannetje of machtsfactor achter de schermen?

In dit artikel:

Pieter‑Jaap Aalbersberg, voormalig baas van de NCTV, verscheen vorige week voor de parlementaire enquêtecommissie die de Nederlandse aanpak van de coronacrisis onderzoekt. In zijn verhoor schilderde hij de NCTV neer als een bescheiden schakel: een “oliemannetje”, “spin in het web” en zelfs een “brievenbus” dat vooral ondersteuning en coördinatie leverde tijdens de crisis. Hij bood tevens zijn excuses aan voor het woordgebruik richting critici van de maatregelen, waarvan hij zei dat het gesprekken blokkeerde.

Onderzoeker Cees van den Bos betoogt echter dat die voorstelling van zaken te beperkt is. Op basis van vrijgegeven documenten, WhatsApp‑berichten en journalistieke onthullingen concludeert hij dat de NCTV veel ingrijpender heeft geopereerd dan tijdens het verhoor naar voren kwam. De NCTV viel onder het ministerie van Justitie en Veiligheid en heeft naast het reguliere terrorisme‑ en veiligheidstaken tijdens nationale crises ook coördinerende taken — die dubbelrol speelde al bij MH17 en opnieuw bij corona. Volgens Aalbersberg nam hij deel aan informele crisisoverleggen in het Torentje en het Catshuis, maar van die gesprekken bestaan geen notulen, waardoor inhoud en invloed ondoorzichtig bleven.

Van den Bos wijst op voorbeelden die wijzen op sturende rol: berichtgeving dat Aalbersberg toespraken van premier Rutte vooraf las; WhatsApp‑berichten waarin hij en topambtenaar Dick Schoof minister Ferd Grapperhaus adviseerden over de uitleg van foto’s van Grapperhaus’ bruiloft; en een Woo‑document van 19 november 2020 waaruit blijkt dat minister De Jonge meldde dat de NCTV het OMT had gevraagd om advies over het maatregelenpakket. Dat laatste suggereert volgens Van den Bos dat de NCTV via wie een adviesaanvraag deed mede de uitkomst kon beïnvloeden — en dat wetenschappelijke onderbouwing soms pas werd gezocht nadat politieke besluiten min of meer al genomen waren.

Belangrijke thema’s die in het verhoor niet aan de orde kwamen, missen volgens Van den Bos. De NCTV vertegenwoordigde Nederland vanaf 1 maart 2020 in het Europese IPCR‑mechanisme voor crisiscoördinatie, maar dat werd niet genoemd; deze schakel tussen Brussel en Den Haag is cruciaal om Europese respons te begrijpen. Evenmin werden de nauwe banden met een militaire, geheime eenheid — het Land Information Manoeuvre Centre (LIMC) — besproken. Die eenheid bracht volgens eerdere berichtgeving verspreiders van vermeende desinformatie in kaart, en Woo‑correspondentie toont dat de NCTV als ‘opdrachtgever’ fungeerde en dat militairen bij de NCTV waren gedetacheerd. De commissie vroeg daar niet op door, aldus Van den Bos.

Ook de rol van de NCTV in de communicatie‑ en beïnvloedingsdomeinen kwam onder vuur te liggen door onafhankelijk onderzoek dat onlangs verscheen. Dolf van Wijk stelt dat de dienst werkte met ‘mentale labels’ (zoals ‘desinformatie’ of ‘extreemrechts’) om publieke opinie te sturen, en beschrijft hoe data‑analyse‑software (Palantir) zou zijn gebruikt om een lange reeks negatief geformuleerde associaties rond Forum voor Democratie op te bouwen — met als doel de publieke acceptatie te vergroten voor strengere maatregelen tegen die partij.

Van den Bos prijst dat de commissie scherpe vragen stelde over sommige onderwerpen (zoals de rol van Aalbersberg richting de veiligheidsregio’s), maar vindt dat zij te veel wegkwam met ontwijkende antwoorden. Zijn oordeel: het verhoor bood een te vlak beeld van de feitelijke invloed van de NCTV en liet cruciale sporen onbelicht. Daarmee is volgens hem een kans gemist om essentiële lessen te trekken voor de volgende nationale crisis, onder meer op het vlak van transparantie, civil‑militaire scheiding, en de rol van veiligheidstaken in politieke besluitvorming.