Oekraïne toont wat je kwijtraakt zonder Joden

In dit artikel:

De auteur beschrijft hoe tegenstrijdige historische herinneringen zijn oordeel over Oekraïne en de huidige Russisch-Oekraïense oorlog vertroebelen. In zijn jeugd golden de Russen thuis vooral als bevrijders van het nazisme. Later ontdekte hij dat Sovjettroepen bij de verovering van Berlijn op grote schaal Duitse vrouwen en meisjes verkrachtten en dat teruggekeerde Sovjetkrijgsgevangenen vaak als verdachten van collaboratie werden vervolgd, naar dwangarbeid gestuurd of in de Goelag belandden. Van de 5,7 miljoen Sovjetsoldaten die krijgsgevangen waren gemaakt, stierven er volgens de auteur 3,3 miljoen; ongeveer een vijfde van de overlevenden zou na terugkeer zwaar zijn gestraft.

Ook zijn beeld van de Oekraïners veranderde. Binnen zijn gezin werden zij aanvankelijk vooral gezien als nazi-collaborateurs. Dat beeld is volgens hem te eenzijdig: minstens 4,5 miljoen Oekraïners vochten in het Rode Leger tegen nazi-Duitsland, terwijl naar schatting 1,8 miljoen Oekraïense krijgsgevangenen door de nazi’s werden vermoord. Miljoenen Oekraïense burgers kwamen om. Tegelijkertijd werden Oekraïense helpers ingezet in concentratie- en vernietigingskampen. De auteur vraagt zich daarom af of Oekraïense collaborateurs mogelijk betrokken waren bij de moord op zijn grootouders in Sobibor, zonder dat hij dit kan bewijzen. Die persoonlijke onzekerheid versterkt zijn afkeer van Oekraïense nazi-helpers, maar ook zijn medeleven met Oekraïners die onder de Holodomor, de door het Sovjetregime veroorzaakte hongersnood, leden.

Door die botsende emoties zegt de auteur geen moreel afgewogen oordeel over de huidige oorlog te kunnen formuleren. Hij noemt de Russische agressie wel “stom”, maar wil geen slecht onderbouwde mening als waarheid presenteren. Ook verwijst hij naar het Nederlandse referendum van 6 april 2016 over het Associatieverdrag tussen de Europese Unie en Oekraïne. Ruim zestig procent van de opgekomen kiezers stemde tegen, mede vanwege zorgen over corruptie. Toch trad het verdrag in 2017 in werking. De Russische annexatie van de Krim begon al op 27 februari 2014 en het gewapende conflict in de Donbas volgde later dat jaar; de grootschalige invasie begon op 24 februari 2022.

Sindsdien helpt de Europese Unie Oekraïne militair en financieel, terwijl Europese landen miljoenen vluchtelingen hebben opgevangen. Nederland biedt onderdak aan ongeveer 125.000 Oekraïners. De auteur vindt dat er te weinig aandacht is voor corruptiebestrijding en zegt niet te weten of het Europese beleid in alle opzichten nuttig, verstandig of moreel verdedigbaar is. Daarvoor zouden volgens hem de werkelijke doelstellingen van alle strijdende en steunende partijen duidelijk moeten zijn, in plaats van alleen hun publieke verklaringen.

Vervolgens plaatst hij de oorlog in de langere geschiedenis van Oekraïne als belangrijk centrum van het Joodse leven. Na de Poolse delingen van 1772, 1793 en 1795 kwam een groot deel van de Joodse bevolking onder Russisch gezag te vallen. De tsaristische overheid beperkte haar bewegingsvrijheid tot de zogenoemde Pale of Settlement, waarvan grote delen in het huidige Oekraïne lagen. Steden als Kyiv, Berditsjev, Vinnytsja, Oeman, Poltava en Odessa hadden rond de overgang van de negentiende naar de twintigste eeuw grote Joodse gemeenschappen. In sommige plaatsen vormden Joden de meerderheid van de bevolking.

In deze regio ontstonden zowel het zionisme als de latere territoriale beweging, die een vorm van Joodse autonomie in Zuid-Oekraïne en Noord-Krim voorstond. De Oekraïense Pale bracht bovendien talrijke invloedrijke Joodse kunstenaars, schrijvers, musici en politieke leiders voort, onder wie Vladimir Jabotinsky, Golda Meïr, Vladimir Horowitz, Marc Chagall, Isaac Babel en Chaïm Weizmann. De nazi-genocide maakte aan deze wereld grotendeels een einde. Volgens de auteur overleefde 60 tot 75 procent van de Joden uit Oekraïne de oorlog niet; in de bredere Pale lag het aandeel slachtoffers nog hoger.

Vandaag wonen er naar schatting nog ongeveer 30.000 Joden in Oekraïne, ongeveer evenveel als in Nederland, maar verspreid over een veertien keer zo groot gebied. De auteur gebruikt dat verschil om te laten zien wat genocide betekent: niet alleen het verdwijnen van mensen, maar ook de vernietiging van een hele cultuur, geschiedenis en mogelijke toekomst. Daarmee keert hij zich tegen hedendaagse antisemitische retoriek waarin Joden of Israël als bron van alle oorlogen worden voorgesteld. Hij waarschuwt dat het begrip genocide niet uitsluitend als propagandistisch wapen in actuele politieke conflicten mag worden gebruikt, maar moet verwijzen naar de werkelijke, blijvende kaalslag die volkerenmoord veroorzaakt.