Nu Zuid-Afrika's relatie met de VS is verzuurd, breidt het de grondstoffensamenwerking met de EU uit
In dit artikel:
In Mbombela leidde Manganese Metal Company (MMC) een hoge EU-delegatie rond — onder wie Eurocommissaris Stéphane Séjourné — om het bedrijf te interesseren voor Europese steunprogramma's voor strategische grondstoffen. MMC produceert jaarlijks ongeveer 28.000 ton hoogzuiver elektrolytisch mangaanmetaal (EMM), een ingrediënt voor oplaadbare batterijen, en is momenteel de enige producent buiten China. Toch vertegenwoordigt het maar circa 2% van de wereldproductie; het merendeel van de Zuid-Afrikaanse mangaanvoorraden wordt nog ruwe geëxporteerd. Van MMC’s productie gaat bijna de helft naar Japan, een kwart naar de VS en slechts 12% naar Europa.
Zuid-Afrika bezit grote voorraden van mangaan (ongeveer 70% van de ontdekte voorraad wereldwijd), maar ook van platina, chroom en vanadium. De regering publiceerde in mei een nieuwe strategie die voorschrijft dat gemijnde mineralen in Zuid-Afrika zelf verder verwerkt moeten worden. Op 20 november ondertekenden Séjourné en Zuid-Afrika’s minister van Mineralen en Energie, Gwede Mantashe, een intentieverklaring om de raffinage en verwerking vooral lokaal te laten plaatsvinden, met financiële en technische steun van de EU. Die overeenkomst maakt deel uit van een breder partnerschap voor duurzame handel en investeringen (de Clean Trade and Investment Partnership).
De samenwerking is sterk geopolitiek gemotiveerd. Relaties tussen Zuid-Afrika en de VS zijn bekoeld — onder meer door beschuldigingen en handelsmaatregelen vanuit Washington en het niet verlengen van AGOA — waardoor Pretoria naar alternatieven zoekt. Tegelijk worstelt Europa met een zware afhankelijkheid van China voor kritieke mineralen; Beijing’s beperkte exportregels veroorzaakten vorig seizoen grote problemen voor westerse industrieën. Voor de EU is het uitbreiden van verwerkingscapaciteit buiten China een manier om die afhankelijkheid te verminderen.
De EU heeft Zuid-Afrika eerder dit jaar een investeringspakket van bijna 12 miljard euro aangeboden, waarvan 8,7 miljard gericht is op duurzame energie (waterstof, wind, zon) en lokale verwerking van kritieke mineralen. Eén van de dertien strategische projecten in de nieuwe EU-grondstoffenstrategie staat al in Zuid-Afrika: Zandkopsdrift, met geplande productie van 17.000 ton zeldzame aardmetalen per jaar vanaf 2027.
Tegelijkertijd bestaan er serieuze knelpunten. De EU stelt duurzaamheidseisen en rekent hogere heffingen op niet-duurzaam geproduceerde goederen, terwijl Zuid-Afrika nog grotendeels afhankelijk is van kolencentrales voor 80–90% van de energiebehoefte. Dat verhoogt kosten en wekt binnenlandse wrevel, wat de politieke houdbaarheid van de EU-voorwaarden op de lange termijn onzeker maakt. De mijnbouwsector lijdt onder stijgende energiekosten en lage grondstofprijzen; in de eerste helft van 2025 gingen 33.000 banen in de mijnbouw verloren en verdere ontslagen liggen in het verschiet, in een land met ruim 32% werkloosheid.
MMC bouwt zelf een mangaansulfaatraffinaderij — een belangrijke stap richting accu-toepassingen — en heeft voor de eerste fabriek een dure lening van 10 miljoen dollar afgesloten. Het bedrijf zoekt EU-financiering voor een tweede, grotere installatie gericht op de Europese markt en probeert tegelijkertijd zijn koolstofvoetafdruk te verlagen door groene stroomcontracten en zonnepanelen. “We kunnen niet wachten op de regering,” zei Morné Ruiters, hoofd marketing bij MMC, over het eigen tempo in verduurzaming.
Séjourné benadrukt dat Europa naar diversificatie blijft streven en dat Zuid-Afrika een belangrijke, maar niet exclusieve partner is. De deal tussen EU en Zuid-Afrika combineert economische kansen voor lokale verwerking met strategische belangen van Europa, maar succes hangt af van duurzame energie-infrastructuur, politieke stabiliteit en de praktijk van investeringsvoorwaarden.