NU+ | Zelf een lied maken met stem Taylor Swift kan, maar voor hoelang nog?
In dit artikel:
Taylor Swift heeft eind april bij een merkenbureau twee korte tekstfrases en een afbeelding van zichzelf laten registreren, in een poging haar herkenbare stem en beeld te beschermen tegen oneigenlijk gebruik door AI. Met de ingediende geluidsopname promootte ze een nieuw album en de foto toont een iconische look van haar wereldtournee; het doel van de stap is voorkomen dat derden zonder toestemming haar stem of uiterlijk inzetten in advertenties, muziek of manipulatieve deepfakes.
Artiesten wereldwijd nemen soortgelijke stappen nu AI-tools zeer realistische stemmen en video’s kunnen produceren. Recent verschenen voorbeelden zijn door AI gegenereerde nummers met imitaties van Ye, een vermeend nieuw Oasis-album en het virale stuk waarin virtuele versies van Drake en The Weeknd te horen waren — voor veel luisteraars niet van echt te onderscheiden. Dergelijke voorvallen vergroten bij artiesten de vrees voor reputatieschade en verlies van controle en inkomsten.
Juridisch is het vastleggen van stem en gezicht als merk echter niet zonder beperkingen. Merkenrecht beschermt primair de specifieke geregistreerde uiting — bijvoorbeeld de exacte zin of afbeelding — en niet per se iemands hele stemgeluid of uiterlijk in alle variaties. Daardoor kan een AI-kloon die andere woorden gebruikt of een iets afwijkend portret maakt buiten de merkbescherming vallen. Experts noemen portret- en geluidsmerken daarom discutabel als enige verdedigingslinie tegen AI-misbruik.
Daarnaast biedt het bestaande portret-, auteurs- en privacyrecht in Nederland en Europa al enige bescherming, maar ook die kaders blijken niet afdoende voor alle nieuwe AI-vraagstukken. Internationaal verschillen de benaderingen: de VS hanteert onder meer het fair use-principe, terwijl in Europa vaste uitzonderingen op auteursrecht gelden. Parodieën mogen bijvoorbeeld soms zonder toestemming stemmen nadoen. Diverse landen experimenteren met aanvullende regels; Denemarken heeft auteursrechtelijke instrumenten verruimd om tegen deepfakes op te treden en in Nederland ligt een wetsvoorstel dat mensen het recht zou geven deepfakes van hun stem of gelaat te verbieden of toe te staan.
Een illustratief, lopend voorbeeld is het verzoek van Nederlandse zanger Jan Smit uit 2015 om zijn gezicht als merk te registreren. Het Europese merkenbureau EUIPO oordeelde dat zijn gezicht te weinig onderscheidend is — waarna Smit in beroep ging; de procedure sleept meer dan tien jaar voort. Tegelijkertijd wijzen juristen erop dat een stem soms als persoonsgegeven onder de AVG kan kwalificeren, wat weer andere juridische paden opent.
Tot slot is merkregistratie duur en tijdrovend — al snel enkele honderden euro’s in de Benelux en veel meer internationaal — en het blijft onduidelijk wie uiteindelijk aansprakelijk is bij AI-misbruik: de maker van de AI, het platform of beide. Juridische specialisten raden artiesten aan de ontwikkelingen af te wachten en een combinatie van beschikbare rechten en beleidswijzigingen in de gaten te houden, in plaats van uitsluitend te vertrouwen op nieuw ingediende merken.