NU+ | Volmachten zijn kwetsbaar, maar zo fout als in Gorinchem gaat het zelden
In dit artikel:
In Gorinchem is besloten opnieuw te stemmen nadat de burgemeester aangifte deed van mogelijke fraude met volmachten: bij meerdere stembureaus zagen medewerkers dat een kandidaat herhaaldelijk kwam met één of twee anderen die meerdere volmachten bij zich hadden. Dit leidde maandag tot de oproep voor een herstemming — een uitzonderlijke stap; de Kiesraad kon slechts twee eerdere herstemmingen vinden (Vlieland 1982 en een deelherstemming in Wormerland 1990), en nooit eerder vanwege vermoedens over volmachten.
Volmachten zijn in Nederland veelgebruikt: ongeveer één op de tien kiezers maakte er bij de meest recente gemeenteraadsverkiezingen gebruik van. Dat maakt Nederland een uitzondering; in andere landen bestaan strengere limieten, bijvoorbeeld dat alleen familie mag stemmen of dat iemand slechts één volmacht mag hebben. Omdat het hier relatief gemakkelijk is, is het instrument populair maar ook kwetsbaar.
Experts wijzen op twee grote nadelen. Allereerst heeft de volmachtgever daarna geen zekerheid over hoe de gemachtigde daadwerkelijk heeft gestemd: er is geen controle achteraf. Ten tweede toonde onderzoek uit 2018 aan dat in een derde van de gevallen geen steminstructie werd meegegeven, waardoor de gemachtigde vaak vrij kon beslissen — soms betekent dat effectief dat een kiezer onbedoeld twee stemmen krijgt doordat hij iemand anders laat kiezen. Dergelijke praktische en ethische risico’s hebben in het verleden al geleid tot incidenten; een bekende zaak betrof politicus Jos van Rey, die veroordeeld werd voor het ronselen van volmachten.
Tegelijk waarschuwen deskundigen voor te rigoureuze maatregelen: hoogleraar Menno Hurenkamp benadrukt dat volmachten belangrijk zijn om mensen die ziek zijn, in het buitenland of anderszins verhinderd, toch te laten deelnemen. De landelijke opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen is laag (rond 53,7%), en het afschaffen of te veel beperken van volmachten zou die daling kunnen versterken. Politicoloog Rick van Well en Hurenkamp stellen dat fraude met volmachten meestal kleinschalig is en dat er geen waterdicht systeem bestaat; belangrijker is waakzaamheid en het beperken van incidenten.
De gemeente Gorinchem moet binnen dertig dagen de herstemming houden en nog bepalen welke extra maatregelen worden getroffen om herhaling te voorkomen. Hurenkamp waarschuwt dat een hertelling het risico met zich meebrengt dat de opkomst nog verder daalt, waardoor de nieuw te vormen raad mogelijk minder draagvlak krijgt.