Nu de wereld ruiger wordt, zoekt ook IJsland toenadering tot de EU
In dit artikel:
IJslandse regering heeft besloten op 29 augustus een referendum te houden over het heropenen van toetredingsonderhandelingen met de Europese Unie. De beslissing werd naar voren gehaald vanwege verscherpte geopolitieke spanningen rond het Noordpoolgebied en het eiland zelf, zo verklaarde premier Kristrún Frostadóttir; oorspronkelijk stond een volksraadpleging pas voor 2027 gepland.
De directe aanleiding is een mix van veiligheidszorgen en politieke onrust. Onlangs veroorzaakte de door de VS voorgedragen ambassadeur voor IJsland, de Republikein Billy Long, opschudding door te grappen dat IJsland de 52ste Amerikaanse staat zou worden en dat hij gouverneur zou zijn. Dat leidde tot een massale petitie, verontwaardiging in Reykjavik en verzoeken om opheldering richting Washington; Long bood later zijn excuses aan. Zijn benoeming is nog niet door de Amerikaanse Senaat bevestigd. Tegelijkertijd spelen zorgen over een groeiend Russisch militaire optreden in het Hoge Noorden en de onrust die ontstond toen voormalig president Trump publiekelijk over het overnemen van Groenland praatte.
IJsland zit strategisch op een belangrijke zeedoorgang tussen Groenland en Schotland en fungeert als uitkijkpost voor Atlantische militaire activiteiten, iets wat tijdens de Koude Oorlog ook Nederlandse patrouillevliegtuigen aantrok. Het land is wel NAVO-lid maar heeft zelf geen leger en besteedt zeer weinig aan defensie; historische afhankelijkheid van Amerikaanse bescherming zorgt voor kwetsbaarheid nu de veiligheidssituatie verandert. Ook economische pijnpunten — stijgende energieprijzen en door Amerikaanse beleidsmaatregelen getroffen handel — vergroten de onzekerheid onder de 400.000 inwoners.
Politiek-economisch staat IJsland al voor een groot deel in Europa: het maakt deel uit van de Europese Economische Ruimte (EEA), de interne markt en Schengen. In 2009 vroeg het land al EU-lidmaatschap aan na een financiële crisis, maar onderhandelingen werden in 2013 stilgelegd uit vrees voor nadelige effecten, vooral op de visserijsector. Ook nu is visserijbeleid het meest gevoelige dossier: vissers vrezen verlies van controle over rijke visgronden en inkomsten bij volledige EU-integratie. Lidmaatschap vereist bovendien dat IJsland de volledige EU-acquis overneemt en instemming van alle bestaande lidstaten krijgt, een langdurig proces.
Peilingen tonen dat een meerderheid van de IJslanders voorstander is van het houden van het referendum, maar de daadwerkelijke steun voor volledig EU-lidmaatschap is verdeeld. De regering presenteert de stap als een voorbereiding op een veiligere toekomst in een steeds onrustiger geopolitieke omgeving; ook de Europese Commissie reageerde positief en benadrukte dat de EU houvast kan bieden op het gebied van waarden, welvaart en veiligheid. Of het referendum leidt tot echte toetredingsonderhandelingen en uiteindelijk tot lidmaatschap, hangt af van binnenlandse opinie, onderhandelingen over gevoelige sectoren zoals visserij en politieke overeenstemming binnen de EU.