NOS verspreidt misleidend 'Groot-Israël'-verhaal met omstreden propagandakaart

In dit artikel:

Een video van NOS op 3 over de veranderende grenzen van Israël krijgt kritiek omdat zij het idee van „Groot-Israël” historisch te eenduidig presenteert. De video stelt dat Theodor Herzl, grondlegger van het politieke zionisme, al in de negentiende eeuw een gebied van de Nijl tot de Eufraat voor ogen had en verbindt dat met hedendaagse Israëlische hardliners. Een kaart waarop Israël grote delen van het Midden-Oosten omvat, versterkt die boodschap.

Historische bronnen laten volgens Esther Ephraim een genuanceerder beeld zien. Herzl schreef wel over een gebied „van de Beek van Egypte tot de Eufraat”, maar noteerde daarbij dat dit ideeën van zionist Max Bodenheimer waren. In zijn politieke geschrift Der Judenstaat uit 1896 noemde Herzl zowel Palestina als Argentinië als mogelijke locatie voor een Joodse staat. Het Zionistische Congres legde in 1897 als doel een Joodse woonplaats in Palestina vast, zonder grenzen van de Nijl tot de Eufraat. Ook onderzocht Herzl later een Brits voorstel voor een Joodse vestiging in Oost-Afrika.

Daarnaast is onduidelijk welke rivier Bijbelse teksten precies bedoelen met de „rivier van Egypte”. Dat kan volgens onderzoekers de Wadi el-Arish in de Sinaï zijn, maar ook de Nijl of een oostelijke arm daarvan. De kaart in de video is daarom een interpretatie, geen onbetwiste weergave van een Bijbelse grens.

De gebruikte kaart past bovendien in een lange propagandatraditie. Een kaart uit 1967 stelde dat Joden grote delen van het Midden-Oosten wilden veroveren; een andere verscheen in 1985 in een Iraanse uitgave van de antisemitische vervalsing Protocollen van de Wijzen van Sion. De NOS baseerde zich voor haar visualisatie op materiaal van het Roemeense MEPEI, een denktank die meermaals met Iraanse instellingen samenwerkte.

Tegelijkertijd bestaan er wel degelijk actuele Israëlische expansionistische stromingen. Benjamin Netanyahu zei in 2025 zich sterk verbonden te voelen met een visie die in het interview „Groot-Israël” werd genoemd. Minister Bezalel Smotrich bepleit annexatie van grote delen van de Westelijke Jordaanoever en verscheen eerder met een kaart waarop ook Jordanië stond. Itamar Ben-Gvir pleit voor Joodse hervestiging in Gaza en het vertrek van Palestijnen.

Volgens de kritiek vervaagt de video echter het onderscheid tussen zulke concrete plannen, Herzls historische aantekeningen, Bijbelse interpretaties en propagandakaarten. Dat er vandaag debat is over annexatie en territoriale uitbreiding betekent niet automatisch dat Herzl of de Israëlische regering een officieel plan hebben voor een rijk van de Nijl tot de Eufraat.