'Nooit zou ik mezelf communist noemen' - Renske Leijten

In dit artikel:

De auteur denkt door het veelbesproken BOOS-gesprek tussen Tim Hofman en Bob Scholte terug aan een liftvakantie door Tsjechië in 2004. Scholte fascineert hem als iemand die zich openlijk communist noemt en tegelijk een groot mediabereik heeft. Het gesprek tussen twee linkse stemmen vormde de aanleiding om opnieuw na te denken over ideologie, vrijheid en democratie.

Tijdens de reis, kort na de toetreding van Tsjechië tot de Europese Unie, sprak de auteur met uiteenlopende inwoners over het communistische verleden en het kapitalisme. Een Tsjechische automobilist vond dat het Westen kon leren van de oude nadruk op werk en bestaanszekerheid, maar veroordeelde de werkloosheid en geldzucht van het kapitalisme. Een boer was blij dat hij na het communisme zelf kon bepalen wat hij verbouwde en geld verdiende voor nieuwe machines, al vreesde hij de Europese regels.

Het meest indringende gesprek vond plaats in de trein van Berlijn naar Dresden. Een jonge Oost-Duitse vrouw verlangde terug naar de communistische tijd, omdat haar generatie kampte met werkloosheid, drugsgebruik, woningnood en geldzorgen. Haar grootvader, die het communisme zelf had meegemaakt, erkende dat er toen werk en woningen waren, maar wees op het fundamentele gebrek aan vrijheid. Volgens hem was vrijheid niet tastbaar, maar voelbaar zodra die ontbreekt.

De auteur noemt zichzelf geen communist, vanwege de onderdrukking door communistische regimes, maar evenmin een voorstander van een ongeremd kapitalisme. Hij waarschuwt voor absolute ideologieën, omdat die afwijkende ideeën en mensen onderdrukken. Vanuit die overtuiging kiest hij voor een humanistische visie: mensen hebben elkaar nodig, bezitten als individu intrinsieke waarde en moeten samen regels maken die machtsmisbruik voorkomen.

Daarom ziet hij democratie als meer dan stemmen bij verkiezingen. Democratie vereist vrijheid om keuzes te maken en te wijzigen, om je te organiseren, informatie te zoeken en invloed uit te oefenen op de samenleving. Macht moet controleerbaar zijn en vervangen kunnen worden wanneer zij de vrijheid bedreigt.

Hoewel het gesprek tussen Hofman en Scholte volgens de auteur interessante spanningen bevatte, onder meer over de betekenis van ‘woke’, bleef het volgens hem te veel steken in het aanwijzen van de tekortkomingen van elkaars systeem. Hij miste een kritische bespreking van de beperkte ruimte binnen de Nederlandse linkse beweging voor afwijkende meningen en gedragingen. De auteur verlangt daarom naar een breder gesprek over wat vrijheid werkelijk betekent, welke krachten haar begrenzen en hoe democratische controle die macht in dienst van iedereen kan houden.