Noodles en onigiri uit de machine: waarom heeft juist Tokio zoveel verkoopautomaten - en waar blijven ze in Amsterdam?
In dit artikel:
In Amsterdam is recentelijk de eerste tostiautomaat verschenen, maar het zijn vooral Japanse steden als Tokio die het imago van de verkoopautomaat bepalen. Op vrijwel elke straathoek of bij treinstations tref je daar felverlichte machines aan; internationaal circuleren talloze anekdotes over toeristen die onverwachte aankopen doen. Japan heeft naar schatting ongeveer vier miljoen automaten — het hoogste aantal per inwoner wereldwijd — en ze horen tot het stedelijke landschap.
De overgrote meerderheid (rond 83 procent) biedt drank aan: gekoelde frisdranken, blikjes koffie, warme en koude thee en soms alcohol. Daarnaast zijn sigarettenautomaten en een snel groeiend aantal voedselautomaten prominent aanwezig. Ongeveer tachtigduizend apparaten bereiden ter plekke kant-en-klaar voedsel zoals hete noedels of geroosterde onigiri vanaf bevroren voorraad. Tijdens de coronapandemie versnelde deze trend door de vraag naar contactloos eten, maar ook past het binnen een bredere Japanse consumptiecultuur die gevoelig is voor nieuwigheid, speelse verpakking en ‘gimmicks’.
Historische en economische achtergrond verklaart veel van het fenomeen. Coca-Cola plaatste in 1962 de eerste colamachine; de productie en verspreiding namen toe in de jaren zestig met de invoering van blikjes en het 100-yenmuntje. Japanse fabrikanten schakelden na de oorlog snel over van militaire naar consumententechnologie, waardoor koeling en geavanceerde apparaten zich vroeg verspreidden. In 1969 werd Japan het eerste land waar koude gezoete koffie in blik werd verkocht; later ontstond ook de trend van ongezoete thee in kleine, hittebestendige PET-flesjes die nu zelfs buiten Japan worden geproduceerd.
Automaten worden ook steeds technologischer: sommige hebben camera’s die op uiterlijk suggesties doen, en restaurants plaatsen apparaten bij de deur zodat klanten buiten openingstijden toch kunnen kopen. Tegelijk staan traditionele drankautomaten onder druk. Waar er in 2014 nog meer dan vijf miljoen machines waren, zijn het er nu minder dan vier miljoen. Oorzaken zijn personeelstekort, prijsstijgingen van 20–30 procent en felle concurrentie van convenience stores (konbini’s) zoals 7-Eleven, die sinds de jaren negentig zijn aantal juist uitbouwden van ongeveer 20.000 naar meer dan 26.000 filialen. Veel exploitanten kiezen er zelfs zelf voor om via konbini’s te distribueren.
Cultureel past het vending-systeem deels bij bestaande Japanse gewoonten rondom onderweg eten, zoals de honderd jaar oude ekiben-traditie: regionale treinstationlunches met eigen specialiteiten waarvan mensen zelfs verpakkingen verzamelen. Toch blijft er een norm tegen rondlopen en eten in het openbaar vervoer. De toekomst van automaten lijkt een mix: ze blijven iconisch en innovatief, maar hun aantallen en marktdominantie veranderen door economische realiteit en veranderende distributiekanalen.