Nieuwe versie van de 'eendenbek' ontvouwt zich als een bloem in het lichaam van de vrouw
In dit artikel:
Uit opgravingen bij Pompeï en Libanon blijkt dat het vaginaalspeculum, ook wel 'eendenbek' genoemd, al eeuwenlang wordt gebruikt voor inwendig vrouwelijk onderzoek. Hoewel mannen ooit ook met vergelijkbare instrumenten werden onderzocht, wordt de eendenbek tegenwoordig uitsluitend voor vaginale onderzoeken ingezet, vaak met angst en pijn als gevolg. Tamara Hoveling en Ariadna Izcara Gual van de TU Delft ontwikkelden de Lilium, een nieuw, patiëntvriendelijk ontwerp gebaseerd op de zachte vorm van een lelie. Dit instrument bestaat uit drie flexibele ‘bloemblaadjes’ van semi-rubber die beter spreiden en meer comfort bieden dan de klassieke eendenbek, die uit stijf staal bestaat en moeilijk schoon te maken is. Bovendien kan de Lilium door vrouwen zelf worden ingebracht, wat volgens de ontwerpers de controle, ontspanning en het gevoel van 'consent' vergroot.
Uit een enquête uit 2021 blijkt dat bijna de helft van de vrouwen vaginaal onderzoek als beschamend ervaart, een derde als pijnlijk, en bijna een vijfde als traumatisch. Slechts een minderheid geeft pijn aan tijdens het onderzoek. Het is opmerkelijk dat het ontwerp van het speculum sinds de 19e eeuw nauwelijks veranderd is, wat kritiek oproept, zoals door radiopresentator Patricia van Liemt benoemd. Medisch historicus Rina Knoeff nuanceert het idee dat James Marion Sims de uitvinder van het huidige speculum zou zijn: het veelgebruikte eendenbekontwerp is juist gebaseerd op het werk van de Franse verloskundige Marie Boivin, die in 1833 een vrouwvriendelijker instrument ontwierp. Tegelijkertijd diende het speculum ook als controle-instrument om het seksuele gedrag van vrouwen te reguleren, vooral in de context van 19e-eeuwse soa-wetgeving gericht op prostituees.
Tijdens de tweede feministische golf werd het speculum soms juist omarmd als een middel tot zelfbekrachtiging, waarbij vrouwen zichzelf en elkaar onderzochten voor het gevoel van eigenaarschap over het eigen lichaam. Hoewel het speculum ook recreatief wordt gebruikt — bijvoorbeeld als seksspeeltje met goede recensies — blijft voor veel vrouwen het medisch gebruik pijnlijk en ongemakkelijk. Knoeff benadrukt bovendien dat het altijd goed is om kritisch te blijven op de noodzaak van het speculum bij gynaecologisch onderzoek: vrouwen moeten ook ‘nee’ kunnen zeggen als het niet strikt nodig is.
Hoveling en Izcara Gual zijn nu op zoek naar financiering om de Lilium verder te ontwikkelen en op de markt te brengen, met het doel het instrument beschikbaar te maken voor huisartsen en gynaecologen. Hun initiatief sluit aan bij bredere gesprekken over ongelijkheid in de zorg, waarbij vrouwelijke lichamen minder aandacht kregen en medische instrumenten vaak niet aangepast zijn aan hun behoeften. Ze pleiten voor actieve verandering aangedreven door deskundige vrouwen, om ook andere medische instrumenten zoals voor mammografie te verbeteren en zo het vrouwelijke zorgproces menselijker en duurzamer te maken.