Nieuwe inlichtingenwet brengt surveillancestaat dichterbij

In dit artikel:

Softwareontwikkelaar en technologiecommentator Bert Hubert, die eerder bij de AIVD werkte en lid was van de toetsingscommissie TIB, keert zich fel tegen het wetsvoorstel voor de Wet bescherming nationale veiligheid (Wbnv). Volgens hem maakt het voorstel belangrijke waarborgen uit de huidige inlichtingenwet ongedaan. Die waarborgen werden na het referendum over de ‘sleepwet’ in 2018 juist aangescherpt om grootschalige gegevensverzameling en inbreuken op de privacy beter te controleren.

Een belangrijk bezwaar is de voorgestelde bulkinterceptie. De AIVD en MIVD zouden grote hoeveelheden gegevens over personen die geen doelwit zijn maximaal een jaar mogen verzamelen, met onbeperkte verlengingsmogelijkheden. Ook zouden de diensten onder meer financiële gegevens, cloudcommunicatie en realtime metadata kunnen opvragen. In bepaalde gevallen kan volgens het voorstel zelfs iedereen tot medewerking worden verplicht, op straffe van een gevangenisstraf en een geheimhoudingsplicht.

Daarnaast kunnen ministers organisaties aanwijzen als ‘opponent’ wanneer zij verbonden zijn aan een land dat zich tegen Nederland richt. Daarna zouden de diensten mensen die voor zo’n organisatie werken of haar actief steunen kunnen hacken, observeren, als agent inzetten of gegevens over hen vorderen zonder voorafgaande externe toestemming. Hubert vreest dat zulke bevoegdheden ook mensen kunnen raken die zelf nergens van worden verdacht.

Het voorstel maakt volgens hem bovendien inbreken in computers en netwerken gemakkelijker. De diensten mogen apparaten eerst heimelijk binnendringen en spionagesoftware installeren, terwijl alleen het later verzamelen of ‘uitwinnen’ van gegevens extern wordt getoetst. Voor het hacken zelf geldt geen meldingsplicht, waardoor betrokkenen mogelijk nooit vernemen dat hun apparatuur is binnengedrongen.

Bij ‘buitengewone omstandigheden’ kunnen ministers voorafgaande toetsing, verslaglegging en de plicht om betrokkenen achteraf te informeren opschorten. Ook geeft het wetsvoorstel ruimte voor gezichtsherkenning, biometrische analyse en AI-systemen die in grote datasets naar nieuwe doelwitten zoeken. Volgens Hubert verdwijnen daarmee de bestaande eisen voor voorafgaande plannen en controles op het gebruik van AI.

Verder kunnen de diensten in spoedsituaties al beginnen voordat een onafhankelijke toets heeft plaatsgevonden. Voor het aftappen van journalisten, advocaten en Kamerleden is wel een rechterlijke toets voorzien, maar een afwijzing kan volgens het voorstel vertrouwelijk aan de Raad van State worden voorgelegd zonder dat de betrokkenen daarvan op de hoogte worden gebracht.

Tot slot wijst Hubert op vergaande samenwerking met de Belastingdienst, de IND en het COA, inclusief geautomatiseerde toegang tot hun databases. Ook zouden medewerkers van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten onder voorwaarden niet strafbaar zijn voor noodzakelijke en onvermijdelijke strafbare handelingen tijdens hun werk. Volgens Hubert levert de wet daarom geen nieuwe waarborgen op: de bestaande toezichtsorganen worden samengevoegd, verliezen leden en krijgen op veel terreinen juist minder bevoegdheden.