Niet bepaald wakker en vrij in Paraguay
In dit artikel:
De VPRO-serie Wakker in Paraguay volgt een kleine groep Nederlanders die zich sinds 2023 verzamelt in het uiterste zuidoosten van Paraguay, met het doel een eigen leefgemeenschap op te bouwen buiten Nederland. Centraal staan initiatiefnemers Jeroen Pols en Jan Engel (broer van Willem Engel), die eerder samen optraden binnen de anti-coronamaatregelenbeweging Viruswaanzin/Viruswaarheid. De makers portretteren meerdere hoofdpersonen een jaar lang: uiteenlopende nieuwkomers, ondernemers, een homoseksuele spirituele man, een Nyenrode-afgestudeerd stel dat wil bouwen, en gezinnen die overwegen het oude leven achter zich te laten.
De drijfveer van de groep is een diep wantrouwen jegens de Nederlandse overheid en instituties; men zoekt vrijheid en veiligheid ver weg. In Paraguay presenteren Pols en Engel dat ideaal onder labels als “wakker en vrij”, maar de documentaire laat zien dat daarachter vaak een rechtse, soms extreemrechtse ideologie schuilgaat. Traditionele rolpatronen, massale vleesconsumptie, en herhaalde lof voor de leiders creëren een gesloten gemeenschapgevoel waarin groepsdenken een nieuw narratief levert dat het verhaal van slachtofferschap en redding versterkt.
Praktisch doel van het project is een woonwijk van dertien huizen met zwembad, bedoeld voor Europese prijzen (ongeveer €190.000–€260.000 per woning). Nederlandse bouwers en lokale arbeiders realiseren de huizen; maar Paraguayanen klagen in de film over stijgende huren en krapte op de woningmarkt. Critici in de serie wijzen op koloniale trekken: weinig echte integratie, een sociale scheiding waarbij Paraguayaanse medewerkers vooral ondersteunende rollen vervullen. Binnen de gemeenschap klinkt zelfs het idee van een eigen “ambassade” zodra er genoeg Europeanen zijn; sommige toespraken en houding roepen associaties op met identitaire en nationalistische retoriek.
De serie legt ook problematische elementen bloot: de rol van Jan Engel die rondkijkt naar mogelijkheden zoals een bakkerij/café in een groot landhuis, zijn bezoek aan een Nazi-museum en het dragen van symboliek die vragen oproept. Op een locatie blijken er historische resten te zijn die verwijzen naar het verblijf van Nazi’s in Paraguay, wat de latente geopolitieke en morele complexiteit van zulke vestigingsprojecten benadrukt. Ook gaat de film in op veiligheidsdenken: bewakingscamera’s, plannen voor een schietbaan bij de wijk en het idee bewoners af te schrikken met wapens.
Achtergrondinformatie over de Engelfamilie en juridische procedures verklaart deels waarom vertrek aantrekkelijk kan zijn: de familie was al eerder betrokken bij het omstreden recreatieterrein Fort Oranje in Zundert, waar over jaren problemen met wetteloosheid en onhoudbare omstandigheden leidden tot sluiting. Procedures tegen dat besluit sleepten tot 2025; de gemeente maakte hoge saneringskosten (ongeveer vijf miljoen euro) die mogelijk verhaald worden op de familie — een financieel en reputatie-motief om het land te ontvluchten.
De documentaire laat ook concretere spanningen zien: een gezin dat de oorlogsgeschiedenis van Paraguay bezoekt en schrikt van de grimmige herinneringen aan dodelijke conflicten besluit uiteindelijk toch niet te emigreren; een jong Belgisch stel onderzoekt grond maar stuit op hetzelfde patroon van beveiliging en bewakingsinstallaties; en de andersoortige zorgen van nieuwkomers — over camera’s, “chemtrails” en controle — blijken ook in Paraguay niet zomaar verdwenen. Het beeld dat ontstaat is van een Europese enclave die veel van de problemen meevoert waarvoor men Nederland verliet.
De maker van het artikel reflecteert kritisch: het streven naar ‘wakker en vrij’ wordt in de serie vaak ingevuld als groepsgebonden overtuiging en territoriale afscheiding, niet als individuele ontwaking of autonomie. Ware vrijheid, zo betoogt hij, begint bij innerlijk herstel en kritische zelfreflectie binnen de eigen leefomgeving, niet noodzakelijkerwijs door te emigreren. Voor kijkers biedt de serie niet alleen een portret van een specifieke gemeenschap, maar ook een waarschuwing over hoe idealen kunnen omslaan in nieuwe vormen van uitsluiting, neokolonialisme en politieke radicalisering wanneer ze buiten nationale grenzen in enclaves worden gepraktiseerd.