Niet alleen JA21 liet het CPB andere cijfers doorrekenen dan die uit de verkiezingsprogramma's
In dit artikel:
Bij Nieuwsuur zat JA21-lijsttrekker Joost Eerdmans dinsdagavond klem toen de CPB-doorrekening van vrijdag verschillende beloften uit het verkiezingsprogramma niet terugvond of anders concrete effecten toekende. Concrete voorbeelden: de beloofde teruggave van de belasting op vliegtickets blijft grotendeels bestaan in de CPB-simulatie; de winstbelasting waarvoor in het programma 20 procent staat, is bij het CPB aangeleverd als 22 procent (dat scheelt miljarden); en in plaats van het terugbrengen van de publieke omroep tot twee kanalen blijkt in de doorrekening de NPO helemaal afgeschaft te zijn. Eerdmans verwerpt de discrepanties als onbelangrijk en onderscheidt volgens hem het politieke programma en de doorrekening als twee verschillende «realiteiten».
De afwijkingen zijn geen uniek JA21-verschijnsel. NRC bracht naar voren dat bij veel partijen, vooral in de zorg, grote verschillen bestaan tussen teksten in programma’s en wat het Centraal Planbureau (CPB) uiteindelijke doorrekent. Een opvallend voorbeeld is het eigen risico in de zorg: waar sommige partijen beloven de halvering terug te draaien, blijkt uit de doorrekeningen dat CDA, JA21 en Volt het eigen risico zelfs verhogen naar 440 euro – iets wat in hun verkiezingsprogramma’s niet expliciet wordt genoemd. De VVD vermeldde wel dat zij zou «bekijken» of verhoging nodig was en liet dat doorrekenen; ook bij de VVD stijgt het eigen risico naar 440 euro.
De oorzaak ligt deels in de werkwijze van het CPB. Keuzes in Kaart is geen letterlijke omzetting van programmateksten; het Planbureau vereist dat partijen hun voorstellen in concrete, cijferbare maatregelen aanleveren. Veel programma’s zijn vaag of normerend en worden daarom anders geïnterpreteerd of helemaal niet meegenomen. Bovendien hanteert het CPB een ondergrens: beleidsvoorstellen met een structureel effect kleiner dan 200 miljoen euro worden niet doorgerekend. Daardoor verdwijnen sommige beloftes (bijvoorbeeld maatregelen tegen belastingontwijking van GroenLinks-PvdA) uit de tabellen, ook al staan ze in de programma’s.
Het CPB kan daarnaast zelf hulpmiddelen of voorgestelde bezuinigingen opnemen die in programmateksten ontbreken. Marcel Canoy, gezondheidseconoom en oud-CPB’er, wees erop dat bij zes partijen in de zorg de post «benchmarking verpleeghuizen» opduikt — een maatregel die in de programma’s niet voorkomt maar in doorrekeningen opbrengsten oplevert die uiteenlopen van honderden miljoenen tot miljarden. Canoy vermoedt dat het CPB of partijen standaardlijstjes van ambtenaren gebruiken; zo ontstaan bezuinigingen «op papier» die politieke keuzes beïnvloeden.
Voorbeelden van politieke keuzes die stilletjes worden teruggedraaid: het kabinet had 600 miljoen gereserveerd voor terugkeer van verzorgingshuizen, maar VVD, CDA, D66 en JA21 draaien die envelop terug zonder dat ze dat in hun programma’s expliciet vermelden; demissionair staatssecretaris Nicki Pouw-Verweij reageerde geschrokken. Anderzijds laat de VVD maatregelen zoals het afschaffen van de Wet betaalbare huur en het stimuleren van startershypotheken buiten de CPB-doorrekening omdat de partij ze als normerend of als afspraken tussen marktpartijen ziet, terwijl zulke ingrepen wél effect op huren en prijzen kunnen hebben.
Kortom: tussen verkiezingsbeloften en CPB-tabellen kan flinke afstand zitten — door bewust politiek kleurverschil, door methodologische keuzes van het CPB of door het onvermogen van vage programma’s om direct te worden vertaald in begrotingscijfers. Voor kiezers betekent dat dat het lastiger wordt om op basis van doorrekeningen precies te weten welke maatregelen werkelijk worden voorgesteld en welke financiële consequenties daaraan kleven.