Nederlandse politiek was al bezig met thema's 9/11

In dit artikel:

De aanslagen van 11 september 2001 markeerden volgens politicologen Koen Vossen en Sarah de Lange een omslag in de Nederlandse politiek. Het optimisme van de periode na de val van de Berlijnse Muur maakte plaats voor een debat waarin veiligheid, islam en culturele verschillen centraal stonden. Die verandering viel samen met politieke ontwikkelingen in Nederland: Wim Kok kondigde kort voor 9/11 zijn vertrek als PvdA-leider aan en Pim Fortuyn maakte bekend de politiek in te willen.

De aanslagen brachten de integratie van nieuwkomers, waarover al langer in intellectuele en beleidskringen werd gediscussieerd, naar de top van de verkiezingsagenda van 2002. De radicale islam werd voortaan vooral als veiligheidsrisico gezien. Na de moorden op Pim Fortuyn en Theo van Gogh en de arrestatie van de Hofstadgroep groeide het besef dat politiek geweld ook in Nederland mogelijk was. Inlichtingendiensten kregen extra geld en personeel en in 2004 werd de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) opgericht. Ook strengere veiligheidsmaatregelen, zoals controles in gebouwen en op vliegvelden, werden breed aanvaard.

Rechtse partijen profiteerden volgens De Lange het meest van deze ontwikkeling, al waren radicaal-rechtse bewegingen in andere Europese landen al eerder doorgebroken. Fortuyn en Geert Wilders trokken vooral kiezers uit het politieke midden en niet-stemmers; de PvdA verloor volgens kiezersonderzoek eerder aan GroenLinks dan aan rechts. Het CDA kon de nieuwe nadruk op normen, waarden en veiligheid makkelijker verbinden aan zijn eigen politieke agenda. Later pikte ook de VVD rechtse culturele thema’s succesvol op.

Tegelijkertijd raakte het begrip populisme ingeburgerd. Populisten presenteerden politiek als een strijd tussen een wereldvreemde elite en een niet-gehoord volk en benadrukten dat gevoelige kwesties hardop moesten worden benoemd. Daarmee verschoof de belangrijkste politieke tegenstelling van economische keuzes naar culturele thema’s. De consensus over marktwerking en sociale correcties onder Lubbers en Kok brokkelde af. Hoewel de kredietcrisis economische onderwerpen opnieuw op de agenda zette, domineren culturele tegenstellingen volgens Vossen nog altijd het debat en zorgen ze voor meer polarisatie.