Nederland stemt vaak per volmacht: 'zwakte in ons verkiezingsproces'

In dit artikel:

Bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen gebruikte ongeveer één op de tien Nederlandse kiezers een volmacht, maar lokale data van de NOS laten zien dat dit landelijke gemiddelde de grote variatie tussen gemeenten verdoezelt. In sommige stembureaus in Den Haag stemde ruim een derde via volmacht; in Urk lag het aandeel rond 20 procent, terwijl de gemeente Groningen ongeveer 7 procent noteerde. Ter vergelijking: in Vlaanderen riep een aandeel van 7 procent al nationaal onderzoek op.

Het volmachtstelsel staat al jaren onder vuur. Internationale waarnemers van de OVSE waarschuwen dat het massale gebruik in Nederland afbreuk kan doen aan het stemgeheim en het principe van één stem per persoon. Officieel is volmacht bedoeld voor mensen die werkelijk niet kunnen stemmen, maar veel Nederlanders geven hun stembewijs uit gemak aan iemand anders. De OVSE en de Kiesraad signaleerden dat de hoogste volmachtaandelen voorkomen in christelijke gemeenschappen (zoals Urk en Volendam) en in wijken met een meerderheid van inwoners met migratieachtergrond; in Den Haag bevinden zich ook alle dertien stembureaus met de hoogste percentages volmachten.

Ronselen — het actief verzamelen van stempassen om een partij of kandidaat te bevoordelen — leidt regelmatig tot incidenten en leidde recent tot aangifte door de burgemeester van Gorinchem; die gemeente staat mogelijk een herverkiezing te wachten. Een bekende zaak uit het verleden is de veroordeling van politicus Jos van Rey in Roermond. Sinds 1 januari zijn de regels tegen ronselen aangescherpt en zijn hogere straffen ingevoerd, zodat het nu sneller strafbaar is om om een volmacht te vragen.

Critici wijzen verder op structurele zwaktes: je kunt nooit zeker weten onder welke druk of omstandigheden iemand zijn volmacht heeft afgegeven, of of de gevolmachtigde daadwerkelijk volgens afspraak stemt. Jurist Edward Brüheim concludeerde in 2023 dat er behalve strengere handhaving tegen ronselen weinig is gedaan aan die bredere problemen. Tegelijk waarschuwen experts dat een volledige afschaffing van volmachten gevolgen kan hebben voor de opkomst; in steden zoals Rotterdam is deelname al laag, en het schrappen van volmachten zou kiezers kunnen kosten.

Kortom: Nederland onderscheidt zich internationaal door het veelvuldig gebruik van volmachten, wat spanningen oproept tussen toegang tot stemmen en waarborgen voor stemintegriteit. De aangescherpte regels zijn een stap, maar zorgen over misbruik en ongelijkheid in het gebruik blijven actueel.