ND-onderzoek kerkdienst: Blijvende veranderingen na corona; avondmaalsbekertjes in vier op vijf kerken

In dit artikel:

ND-journalist Wim Houtman en liturgiewetenschapper Hanna Rijken lieten betrokkenen uit 454 gemeenten en parochies in Nederland een online vragenlijst invullen om te onderzoeken welke blijvende veranderingen de coronaperiode heeft gebracht in kerkdiensten en rituelen. De respondenten bestrijken een breed kerkelijk spectrum, van rooms-katholiek tot oud‑gereformeerd en doopsgezind.

Belangrijkste uitkomsten: in 45 procent van de gemeenten zitten op zondag minder mensen dan vóór corona (meestal 10–25% minder), terwijl in ongeveer een op de zes gemeenten juist meer kerkgangers zijn. Vier op de vijf gemeenten zendt diensten via een livestream; twee derde is daarmee tijdens de coronaperiode begonnen. Collecteren is in bijna de helft van de gemeenten aangepast (bijvoorbeeld via QR-codes). Rond de Heilige Doop bleef bijna alles hetzelfde (98% geen blijvende verandering), maar bij het Heilig Avondmaal zijn de verschuivingen groot: het gezamenlijk drinken uit één beker daalt van 60% vóór corona naar 5% nu, en het gebruik van kleine wegwerpbekerjes groeide van 23% naar 82%.

Ook de samenzang veranderde in bijna 30% van de gemeenten. Sommige kerkgemeenschappen breidden hun liedrepertoire uit met YouTube‑materiaal; sommige koren vielen weg, andere ontstonden. Een organist uit de Oud‑Gereformeerde Gemeenten merkt dat de gemeente na corona soms juist beter en „in de maat, in cadans” zingt. Rijken wijst erop dat deze veranderingen vragen oproepen die theologische reflectie vergen: wat betekent fysieke aanwezigheid, en hoe verhoudt digitalisering zich tot lichamelijke rituelen zoals avondmaal en collecte? De studie laat zien dat technische oplossingen veel praktijken op korte termijn hebben veranderd en dat kerken nu zoeken naar de balans tussen online mogelijkheden en het behoud van sacrale en gemeenschapsvormende aspecten.