NAZA, als de dood van onschuldige burgers wordt teruggebracht tot 'nevenschade'

In dit artikel:

De documentaire *NAZA - Collateral Damage* van Yuval Abraham en Rachel Szor, bekroond op het filmfestival van Venetië, onderzoekt de besluitvorming achter Israëlische bombardementen in Gaza. De film is gebaseerd op anonieme getuigenissen van 24 Israëlische soldaten en inlichtingenofficieren die er hebben gediend. Zij beschrijven hoe informatie wordt verzameld, doelwitten worden geselecteerd en vooraf wordt berekend hoeveel burgers mogelijk zullen worden getroffen.

De centrale vraag van de documentaire gaat volgens de auteur verder dan de betrouwbaarheid van afzonderlijke getuigenissen of de juridische beoordeling van specifieke aanvallen. Het gebruik van de term ‘collateral damage’ zou dodelijk geweld in een technische en afstandelijke taal verhullen: huizen worden ‘structuren’, gezinnen ‘cijfers’ en gedode kinderen burgers die zich toevallig in de buurt van een doelwit bevonden. Daardoor kan een samenleving volgens de auteur het morele gewicht van haar handelen gemakkelijker op afstand houden.

Nog vóór de film in Israël werd vertoond, werden de makers in een campagne als verraders neergezet. Premier Benjamin Netanyahu suggereerde zelfs dat hun staatsburgerschap moest worden afgenomen. De auteur ziet die aanvallen als een poging om politieke kritiek te onderdrukken en de aandacht af te leiden van tekortkomingen van de regering. Volgens hem zijn er bovendien weinig inhoudelijke reacties gekomen op de beschuldigingen in de film. Officiële verklaringen leveren juist volgens hem aanwijzingen die de geschetste werkwijze ondersteunen. Zo zou naar Israëlische schatting ongeveer een derde van de doden in Gaza uit Hamas-strijders bestaan, wat betekent dat circa twee derde burgers of andere niet-strijders zouden zijn. Ook minister Israel Katz schreef dat er in Gaza een ‘veiligheidszone’ bestaat die vrij is van inwoners en huizen en ongeveer 70 procent van de Gazastrook beslaat. Dat roept de vraag op wat er met de bewoners en hun woningen is gebeurd.

Het artikel plaatst tegenover het militaire perspectief de getuigenis van de Franse historicus Jean-Pierre Filiu in zijn boek *Un historien à Gaza*. Filiu bezocht de Gazastrook in december 2024 en beschreef vooral de gevolgen voor de bevolking. In Khan Younis zag hij een vrijwel aaneengesloten landschap van ruïnes, kraters en ingestorte gebouwen. Volgens de door hem aangehaalde cijfers is 87 procent van de woongebouwen beschadigd, is meer dan 80 procent van de bedrijven verwoest en is twee derde van het wegennet buiten gebruik.

De verwoesting heeft volgens Filiu geleid tot massale en herhaalde ontheemding: ongeveer 1,9 miljoen mensen zouden hun woonplaats meer dan eens hebben moeten verlaten. Veel gezinnen eindigden in tenten, zonder bescherming tegen kou en regen, sanitaire voorzieningen of privacy. Als voorbeeld beschrijft Filiu de drie weken oude Sila al-Fassi, die tijdens een koude nacht in een tent aan de kust overleed aan onderkoeling. In hetzelfde ziekenhuis waren binnen 48 uur nog twee baby’s aan onderkoeling gestorven.

Ook de toegang tot basisvoorzieningen is sterk afgenomen. De beschikbare hoeveelheid water daalde volgens Filiu van ongeveer 80 liter per persoon per dag vóór de oorlog naar circa 9 liter eind 2024, waarvan ongeveer 2 liter drinkwater. Ziekenhuizen kampen met tekorten, schade en gebrek aan personeel. Naar schatting verloren duizend dialysepatiënten en ongeveer tienduizend kankerpatiënten de noodzakelijke toegang tot behandeling en controles.

De documentaire en Filiu’s verslag vullen elkaar daarmee aan: de film toont hoe militaire beslissingen tot stand komen, terwijl Filiu laat zien wat die beslissingen betekenen voor ontheemde gezinnen, zieken, kinderen en een verwoeste samenleving. Het artikel betoogt dat discussies over cijfers, getuigenissen en afzonderlijke aanvallen de morele kernvraag niet kunnen wegnemen: wat gebeurt er wanneer een systeem mensen reduceert tot technische categorieën? In Gaza gaat het volgens de auteur niet om abstracte ‘nevenschade’, maar om verloren huizen, levens, families, herinneringen en toekomstperspectieven.