Naar het museum: moderniteit en religie

In dit artikel:

Nederlandse musea bieden volgens het stuk een uitgelezen kans om uit de eigen denkbubbel te stappen; ze vormen een collectief cultureel bezit met uiteenlopende, prikkelende tentoonstellingen. Tegelijk wijst de auteur op een terugkerend fenomeen: museumboekentafels lijken vaak eenzijdig gericht op hedendaagse thema’s als kolonialisme, patriarchaat en genderpolitiek. Dat neemt niet weg dat tentoonstellingen die deze onderwerpen aansnijden de moeite waard kunnen zijn — en dat het goed is om ook contrasterende stemmen, zoals Susan Neimans Links is niet woke, te overwegen.

Twee actuele expo’s illustreren hoe misplaatst de veronderstelling is dat religie en moderniteit elkaar noodzakelijkerwijs uitsluiten. In Design Museum Den Bosch (nog te zien tot en met het paasweekend) draait Van Bauhaus naar Mekka om de onverwachte kruisbestuiving tussen het Europese modernisme en de architectuur rond de islamitische bedevaartplaatsen. Het Bauhaus, ontstaan in 1919 met zijn strakke, functionele esthetiek, werd in Duitsland aanvankelijk gehekeld — de Weißenhofsiedlung werd door de nazi’s zelfs afgeschilderd als “ontaarde” Arabische infiltratie — maar zijn vormprincipes verspreidden zich wereldwijd.

Centraal staat de Duitse, tot de islam bekeerde architect Mahmoud Bodo Rasch, beïnvloed door onder anderen Frei Otto. Rasch paste modernistische ideeën toe op praktisch en monumentaal ontwerp voor de hadj: van de geplande tentenstad in Mina tot de monumentale, uitschuifbare parasols in Medina die schaduw en ventilatie bieden op een van de heetste, drukste plekken ter wereld. De tentoonstelling toont daarmee hoe religieuze tradities door ontwerp en techniek kunnen worden vernieuwd — zowel in vorm als mogelijk in sociale betekenis — maar roept ook kritische vragen op over de ethiek van ontwerpen in dienst van autoritaire regimes zoals Saoedi-Arabië. Daarbij wordt een bredere discussie aangeraakt: wanneer draagt westerse ontwerpexport bij aan spirituele praktijken en wanneer legitimeert het potentieel repressieve machtsstructuren?

Verder besteedt het museum aandacht aan ‘remix’-praktijken: ontwerpers die Europese en Midden-Oosterse tradities verbinden. Voorbeelden zijn het biofiele werk van bureau NousNous, de hybride projecten van Duits-Iraanse Siba Sahabi en Dina Lebbar’s Majmaa — een interactieve synthesizer die Marokkaans vakmanschap en hedendaagse technologie verenigt. Deze voorbeelden laten zien hoe culturele kruisbestuiving het Nederlandse en westerse cultuurveld verrijkt, en beantwoorden daarmee een nativistisch of nostalgisch antwoord op migratie en culturele verandering. De auteur pleit voor een volwassen houding: waardering voor positieve bijdragen, gecombineerd met kritische aandacht voor problematische kanten, zonder elke kritiek meteen als islamofobie te brandmerken — net zoals de angst voor ‘islamisering’ door rechts niet rationeel is.

De tweede besproken tentoonstelling, De werelden van Jan Toorop in Museum Singer in Laren (tot 10 mei), onderstreept dezelfde thematiek vanuit de beeldende kunst. Toorop, actief rond 1900, was een internationale avant-gardist met een gemengde achtergrond (Chinees-Javaanse wortels en jeugd in Indonesië) die allerlei stijlen verbond — van pointillisme tot art nouveau — en netwerken vormde. Hij bleef vernieuwen toen hij zich tot het katholicisme bekeerde; zijn kruiswegschilderingen tonen dat religieuze devotie bij hem samengaat met modernistische esthetiek. De expositie benadrukt daarnaast hoe musea vaak terughoudend zijn in het benoemen van religieuze achtergronden van kunstenaars; beide shows doorbreken dat taboe en tonen dat religieuze motieven geen schroom behoeven in een hedendaags museum.

Slotopmerking van de auteur: of je religie aanhangt of niet, deze tentoonstellingen nodigen uit tot reflectie over wat ieder kan bijdragen aan het ‘goede, ware en schone’. In een tijd die mede door herdenkingen en religieuze feestdagen tot nadenken aanzet, zijn zulke museale confrontaties met traditie en vernieuwing welkom en relevant.