Na jarenlange protesten boeken Servische studenten een verkiezingszege op de autocraten

In dit artikel:

De Servische Studentenlijst heeft bij de verkiezingen van afgelopen weekend de regerende Servische Progressieve Partij (SNS) van Aleksandar Vučić verslagen. Volgens de eerste uitslagen behalen de studenten 135 tot 140 zetels, tegenover ongeveer 105 voor de SNS. Vučić, die bijna tien jaar de macht domineerde en eerder president was, erkende zijn nederlaag direct. De opkomst lag met bijna 70 procent uitzonderlijk hoog.

De studentenbeweging ontstond na het instorten van een vernieuwde luifel op het treinstation van Novi Sad op 1 november 2024. Daarbij kwamen zestien mensen om het leven. Volgens critici probeerde de regering de verantwoordelijkheid af te schuiven, waarna protesten uitbraken. De beweging groeide uit tot een landelijke opstand tegen corruptie, machtsmisbruik en de greep van Vučić en de SNS op media, rechtspraak en verkiezingen. Faculteiten werden bezet en studenten namen besluiten in zogenoemde plenums, waarin iedereen zonder hiërarchie kon meepraten.

Na maanden van demonstraties, bezettingen en stakingen besloten de studenten alsnog aan de verkiezingen deel te nemen. Ze vonden dat hun lokale proteststructuren geen mandaat voor het hele land boden. Op de Studentenlijst stonden onder anderen advocaat en rapper Fedja Dimović en activisten die al vanaf het begin bij de protesten betrokken waren. De beweging wist daardoor een breed politiek alternatief te vormen, al maakte de consensusgerichte werkwijze besluitvorming traag.

De verkiezingswinst betekent een grote ommekeer in een land dat onder Vučić volgens critici steeds autoritairder werd. Onafhankelijke media kwamen onder druk te staan en de autoriteiten traden hard op tegen demonstranten. Ook eerdere protestgolven, onder meer tegen verkiezingsfraude en geplande lithiummijnen, hadden de onvrede versterkt. De stijgende kosten van levensonderhoud na de Russische invasie van Oekraïne droegen eveneens bij aan de woede over een politieke elite die zichtbaar welvarend bleef.

De overwinning kan gevolgen hebben voor de relatie met de Europese Unie, maar toenadering is niet vanzelfsprekend. De studentenbeweging gebruikt vooral Servische symbolen en is niet eenduidig pro-Europees. Veel deelnemers willen wel EU-lidmaatschap en meer democratie, transparantie en corruptiebestrijding. Brussel reageerde volgens betrokkenen aanvankelijk terughoudend uit angst Servië richting Rusland te duwen. Analisten vinden die vrees overdreven: de Servische economie is sterk afhankelijk van Europa en veel Serviërs die emigreren vertrekken naar EU-landen.

Servië onderhandelt al sinds 2014 over EU-toetreding, maar de voortgang wordt belemmerd door de nauwe banden met Moskou, het gebrek aan democratische hervormingen en het conflict met Kosovo. Belgrado veroordeelde de Russische invasie wel, maar legde Rusland geen sancties op en bleef Russisch gas afnemen. Tegelijkertijd exporteert Servië via Europese tussenpersonen munitie naar Oekraïne. Ook de uitvoering van het akkoord over normalisering met Kosovo blijft moeizaam. Binnen de studentenbeweging bestaan bovendien nationalistische geluiden, waardoor haar houding tegenover Kosovo en de EU nog onzeker is.

De nieuwe parlementaire meerderheid erft een diep verdeeld land. Vučić behield volgens de eerste resultaten bijna 40 procent van de steun, terwijl corruptie en de invloed van zijn partij diep in de staatsinstellingen zijn verankerd. De studenten moeten hun protestbeweging daarom omvormen tot een effectieve regering. Hun overwinning biedt hoop op democratische vernieuwing en een betrouwbaardere partner voor Europa, maar de aanpak van corruptie, de betrekkingen met Kosovo en de koers tussen Brussel en Moskou zullen bepalen of die belofte wordt waargemaakt.