Na jaren heeft Indonesië de diamant van Banjarmasin teruggevraagd aan Nederland - maar naar wie gaat hij?

In dit artikel:

Indonesië heeft eind 2025 Nederland officieel gevraagd de zogenoemde diamant van Banjarmasin terug te geven. De edelsteen ligt in het Rijksmuseum en werd in 1859 door het Nederlandse koloniale bewind geroofd van de familie van sultan Adam Al-Watsiq Billah van Banjarmasin op Borneo. Onderzoek in opdracht van de Nederlandse Commissie Koloniale Collecties stelde in 2022 definitief vast dat het om roofgoed gaat. Daarom staat de diamant op de lijst van koloniale objecten die voor restitutie in aanmerking komen. Een teruggave aan Indonesië ligt volgens betrokkenen voor de hand.

De restitutie kan echter een nieuw conflict veroorzaken. Nederland geeft koloniaal roofgoed in principe terug aan staten, terwijl nazaten van de sultan vinden dat de diamant aan het sultanaat en niet aan de Indonesische staat toekomt. Zij willen het sieraad in het paleis van Banjarmasin onderbrengen. Sultan Khairul Saleh, een politicus en zelfbenoemde sultan, vroeg al in 2020 om teruggave aan de rechtmatige dynastie.

Indonesische sultanaten hebben sinds de onafhankelijkheid geen officiële macht, maar hun families bestaan nog steeds. Door meerdere echtgenotes en verschillende dynastieke takken zijn er bovendien meerdere mogelijke erfgenamen. Een eerdere repatriatiecommissie adviseerde daarom eerst met de familie te overleggen. Historicus Bonnie Triyana waarschuwt dat de staat anders historisch onrecht kan bestrijden door nieuw onrecht te creëren. Hij verwijst naar de omstreden teruggave van een kris aan Indonesië in 2023, waarbij de nazaten van de vorst van Klungkung zich buitengesloten voelden.

De huidige commissie, die na het aantreden van president Prabowo Subianto in 2024 werd benoemd, trok zich van dat advies niets aan en diende het verzoek wel in. Commissielid Ismunandar zegt dat eventuele familieclaims kunnen leiden tot bruikleen, maar sluit teruggave aan nazaten uit. Cultuurminister Fadli Zon verdedigt de staatsclaim als een kwestie van historische rechtvaardigheid, koloniale verantwoording en herstel van de Indonesische waardigheid en collectieve herinnering. Volgens hem leidt de staat het internationale restitutieproces, al zullen betrokken families niet worden genegeerd.

Zon ligt in Indonesië al langer onder vuur vanwege zijn omstreden aanpak van nieuwe geschiedenisboeken, waarin critici onder meer de misdaden van het Soeharto-regime gebagatelliseerd zien. Ook zijn bemoeienis met de sultanskwestie is omstreden: hij benoemde in mei 2025 zelf Cevi Yusuf Isnendar tot ceremoniële sultan van Banjarmasin. De rivaliserende dynastie rond Khairul Saleh protesteerde daartegen.

De historische machtsstrijd verklaart de gevoeligheid. De VOC en later het koloniale leger bemoeiden zich met de opvolging om controle te houden over de lucratieve diamant- en steenkoolmijnen. Na verzet en een gewelddadige inlijving van Banjarmasin in 1859 moest de toenmalige vorst zijn koninklijke sieraden afstaan. Nederland liet de diamant later slijpen om hem te verkopen, maar de steen werd daardoor minder helder en verloor waarde. Na mislukte verkoop pogingen belandde hij in 1902 in het Rijksmuseum.