Mussolini's laatste jaren aan het Gardameer, daar gedumpt door Hitler, waren jaren vol zelfbeklag, alsof hij niets wreeds had gedaan

In dit artikel:

Antonio Scurati besluit zijn vijfluek M met de laatste twee jaar van Benito Mussolini, toen de afgezetten dictator door Hitler aan het Gardameer werd “gestald” en als marionet van het Derde Rijk de Repubblica Sociale Italiana (de Republiek van Salò) moest leiden. Het boek speelt vooral in Villa Feltrinelli in Gargnano, een statige villa aan de Lombardische oever van het Gardameer die door de nazi’s was onopvallend overschilderd en beveiligd met bunkers en telefoonlijnen — resten die later ongewijzigd bleven en door de familie Feltrinelli bewaard werden.

Wie en waar: Mussolini, onder streng toezicht van Duitse officieren en SS-generaal Karl Wolff, zit van oktober 1943 tot april 1945 opgesloten in luxe maar geïsoleerde omstandigheden aan het meer. Hitler had hem na de spectaculaire bevrijdingsactie op de Gran Sasso (Operatie Eiche, 12 september 1943) naar Duitsland gevlogen, hem de opdracht opgelegd terug te keren en als gezagsfiguur een marionettenstaat te vormen. De plek is symbolisch: idyllisch en beschut, maar tegelijk een gevangenis en toneel van machtsspelletjes.

Wat en wanneer: Scurati reconstrueert minutieus hoe Mussolini van symbool en schijnmacht afzakte tot een uitgehold figuur die brieven schrijft — vooral aan zijn minnares Clara Petacci — en zichzelf in zelfbeklag verliest. Tegelijk ontvouwt Scurati Hitlers berekende strategie: Mussolini moest dienen als dekmantel voor een bruter, door Duitsland gecontroleerd bewind in Noord- en Midden-Italië. Dat leidde tot de zeshonderd dagen van de Republiek van Salò (september 1943–april 1945), waarin tienduizenden Italianen slachtoffer werden van terreur, onder wie naar schatting rond negenduizend joden die gedeporteerd werden.

Hoe Scurati dat toont: het boek is geschreven als een fly-on-the-wall‑vertelling, waarin historische documenten en citaten aan het eind van elk hoofdstuk de fictieve nabijheid van de auteur met feiten legitimeren. Daardoor wordt niet alleen Mussolini’s persoonlijke teloorgang tastbaar, maar ook Hitlers meedogenloze rekenwerk: de ontvoering op de Gran Sasso, de confrontatie in Wolfsschanze, het dictatoriale dictaat dat Mussolini tot marionet reduceert en de systematische plundering en uitbuiting van Italië ten bate van Duitse oorlogsindustrie.

Persoonlijke en biografische bijlagen: Scurati verweeft ook het verhaal van Villa Feltrinelli zelf en de familie Feltrinelli — vooral Inge Feltrinelli, die later de uitgeverij uitbouwde tot een cultureel trefpunt in Italië. Zij woonde een jaar alleen in de villa en herinnerde zich de ongewijzigde sporen van de bezetting, zoals de SS-telefoons. Haar man Giangiacomo Feltrinelli maakte later naam als uitgever met wereldsuccessen als Dokter Zjivago en Il Gattopardo, maar verdween in de jaren zestig in politieke extremen en stierf onder mysterieus gebleven omstandigheden in 1972; zijn nalatenschap en het huis vormen in Scurati’s beeld een contrapunt tussen literair, privé‑leven en de donkere politieke geschiedenis die de villa doordrong.

Menselijke momenten en manipulatie: Scurati besteedt veel aandacht aan de psychologische afhankelijkheid van Mussolini — zijn brieven vol zelfmedelijden, zijn heimwee naar gezag — en aan Hitler’s cynische besluit om Claretta Petacci naar het Gardameer te sturen om Mussolini emotioneel aan zich te binden. De scènes zijn vaak intiem en soms sentimenteel beschreven; Scurati gebruikt die momenten om te laten zien hoe persoonlijk en politiek elkaar hier versmolten tot een farce met dodelijke gevolgen.

Nalatenschap van de plek: Villa Feltrinelli werd na de oorlog teruggegeven, veranderde van eigenaar en fungeert tegenwoordig als luxehotel; toeristen lopen er door het park en één keer per jaar is de villa open voor publiek, onder het toezicht van erfgoedinstanties. De magnoliaboom die in de filmische anekdotes voorkomt, staat er nog steeds als stille getuige van die periode.

Slotboodschap en actuele resonantie: Scurati draagt zijn slotdeel op aan “al degenen die nog geloven in de democratie” en laat de titel M: Het einde en het begin dubbelzinnig werken: enerzijds het einde van het fascistische regime in Italië en anderzijds het moeizame begin van de naoorlogse democratie. Tegelijk waarschuwt het boek impliciet voor hedendaagse tendensen — zoals het vermijden van het woord ‘fascisme’ door moderne politici — en roept het op tot waakzaamheid.

Kort gezegd is dit slotdeel een gedetailleerde, gedocumenteerde reconstructie van Mussolini’s verval als individu en staatsman, de instrumentalisering door Hitler, en de concrete, vaak gruwelijke gevolgen voor Italië — verteld via locaties, documenten, intieme brieven en het materiaal erfgoed van een villa die zowel residentie als gevangenis was. Scurati levert daarmee geen louter politieke kroniek maar ook een cultuur‑ en plaatherinnering die een brug slaat tussen privé‑anecdote en massale geschiedenis.