Mineralen en data in ruil voor humanitaire hulp: Trump wil omstreden 'zorgdeals' sluiten met 27 landen in Afrika
In dit artikel:
De Amerikaanse regering onder Donald Trump biedt 27 Afrikaanse landen hulp en geld aan, maar koppelt die steun expliciet aan economische en gezondheidsgerelateerde tegenprestaties. Volgens het Instituut voor Tropische Geneeskunde onderhandelen de VS momenteel over een reeks zogenoemde "zorgdeals" waarbij toegang tot kostbare grondstoffen en medische data als voorwaarde wordt gesteld; jurist Gorik Ooms noemt het "onderhandelen met het mes op de keel."
Achtergrond is dat Trump ruim een jaar geleden USAID grotendeels afschafte, het belangrijkste Amerikaanse agentschap voor ontwikkelingssamenwerking. In 2023 stroomde nog meer dan 16 miljard dollar Amerikaanse hulp naar Afrika, bestemd voor onder meer hiv-medicatie, anticonceptie, onderwijs en opvang van seksueel geweld. Het wegvallen van die hulp heeft volgens organisaties als 11.11.11 al honderden duizenden levens geëist en kan oplopen tot miljoenen slachtoffers.
In de actuele onderhandelingen eisen de VS onder meer toegang tot mineralen — denk aan koper in Zambia en nikkel in Burundi — en systemen om medische gegevens over nieuwe virussen te delen. Waar die data voorheen vaak met de Wereldgezondheidsorganisatie werden uitgewisseld, vraagt Washington nu directe toegang, terwijl het zelf uit de WHO is gestapt en geen garanties biedt op tegenprestaties zoals vaccinleveranties. Experts waarschuwen dat arme landen door de dringende noodzaak van financiering weinig keuze hebben en daardoor gedwongen kunnen worden om nadelige concessies te doen. Een concreet voorbeeld: in Mozambique zijn meer dan een miljoen mensen afhankelijk van antiretrovirale behandeling; een stopzetting van die hulp zou levens kosten.
Niet alle landen accepteren de voorwaarden. Zimbabwe en Zambia weigeren te tekenen, en in Kenia hebben ngo’s geprobeerd het voorstel via het Constitutioneel Hof aan te vechten. Ooms trekt parallellen met andere gevallen waarin Amerikaanse steun aan voorwaarden voor toegang tot grondstoffen werd gekoppeld, en benadrukt dat het nu expliciet en contractueel staat vastgelegd.
Tegelijkertijd wordt in de VS gewerkt aan het gedeeltelijk herstellen van humanitaire capaciteiten die met USAID verloren gingen. Een voorstel van congresleden waaronder Young Kim beoogt het rekruteren en opleiden van gespecialiseerde rampenresponders om ontbrekende expertise te compenseren. Humanitaire organisaties, zoals Oxfam America, signaleren nu al tragere reacties op crises. Het Amerikaanse Congres heeft intussen 5,4 miljard dollar vrijgemaakt voor een nieuw "Bureau of disaster and humanitarian response" binnen het ministerie van Buitenlandse Zaken, waarmee geprobeerd wordt de reactiekracht te herstellen.