Miljoenen besluiten van de Belastingdienst zijn mogelijk kwetsbaar bij de rechter
In dit artikel:
Rechtbank Den Haag heeft recent geoordeeld dat besluiten van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) kwetsbaar zijn omdat niet duidelijk wordt gemaakt dat bij de beoordeling van asielaanvragen het algoritme CaseMatcher is ingezet. De rechter vond dat het ministerie onvoldoende uitleg gaf over de technische werking van het systeem en onduidelijk bleef of risico’s op (confirmation/automation) bias zijn onderzocht en afdoende beperkt. De minister moet vóór 25 juni aanvullende informatie leveren over hoe CaseMatcher documenten beoordeelt en welke beheersmaatregelen er zijn getroffen.
Die uitspraak heeft mogelijk grote gevolgen voor de Belastingdienst. Waar de IND met één herkenbaar systeem werkt, hanteert de Belastingdienst volgens openbare bronnen minimaal 68 algoritmen en risicomodellen. Sommige modellen produceren scores (risicoprofielen) die leiden tot extra controle, naheffingen of handhavingsacties. Burgers en bedrijven krijgen zelden te horen dat een algoritme aan de basis van een besluit ligt of hoe dat doorwerkt in de motivering. Als bezwaar- en beroepszaken waarin dat transparantiepunt centraal staat toenemen, kan de Belastingdienst – net als de IND nu – door rechtbanken worden gedwongen meer openheid te geven over technische werking en risico’s.
Achtergrond: in 2023 rapporteerde Follow the Money dat interne adviezen om te stoppen met bepaalde onrechtmatige modellen door leidinggevenden werden genegeerd. De Autoriteit Persoonsgegevens concludeerde later dat meer dan vijftig modellen onrechtmatig en discriminerend zijn. Desondanks ontbreekt bij de dienst volgens het artikel nog altijd een serieuze ambitie om transparanter te zijn.
De Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme kwam begin mei tot stevige kritiek: algoritmische profilering leidt tot (risico’s op) discriminatie, geeft onvoldoende rechtsbescherming en is slecht verankerd in democratische legitimiteit. In het rapport “Principes voor profilering” wordt opgeroepen terug te keren naar aselecte steekproeven; wie wil profileren moet vooraf aantonen dat systemen noodzakelijk en niet-discriminerend zijn — bewijs dat doorgaans ontbreekt.
Kortom: de recente jurisprudentie rond CaseMatcher zet de deur open voor vergelijkbare juridische uitdagingen tegen de Belastingdienst. Als rechters consequent transparantie eisen, kan dat leiden tot grote veranderingen in hoe (en of) overheidsalgoritmen worden toegepast en verantwoord. De verwachting is dat maatschappelijke en juridische druk, eerder dan politiek ingrijpen, dit proces in gang zal zetten.