Middenstroom in Christelijke Gereformeerde Kerken verloor brugfunctie
In dit artikel:
De Christelijke Gereformeerde Kerken (CGK) zijn van oorsprong een breed gereformeerd kerkverband in Nederland, opgericht in 1892 door drie gemeenten (Noordeloos, Twello, Zierikzee) en uitgegroeid van bijna 90 gemeenten in 1914 tot circa 180 nu. Door hun ontstaansgeschiedenis trok de CGK door de jaren heen mensen uit verschillende gereformeerde en hervormde kringen, waardoor het kerkverband lange tijd een grote interne verscheidenheid kende: van groepen die sterk verbondenheid en verbondsbegrip beklemtoonden tot gemeenten die nadruk legden op verkiezing en separatie.
Die veelkleurigheid functioneerde lange tijd als een verbindende kracht. Middengroepen binnen de CGK vervulden vaak een brugfunctie, niet alleen tussen interne stromingen maar ook in interkerkelijke instellingen, onderwijs en maatschappelijk bestuur. Een krachtige middenstroom, gesteund door invloedrijke predikanten en theologen (onder wie prof. W.H. Velema, prof. J. van Genderen en ds. J. Westerink), kon spanningen op classes en synodes meestal dempen en zo de eenheid bewaren.
De afgelopen decennia is die stabiliteit echter onder druk komen te staan. Twee ontwikkelingen zijn bepalend. Ten eerste polariseerden de uitersten in het kerkverband steeds verder van elkaar. Een concreet twistpunt werd het ambt: nadat synodes openstelling van ouderling- en diakenambt voor vrouwen bleven afwijzen, gingen in de praktijk tientallen gemeenten—ongeveer zestig volgens het artikel—de afgelopen drie jaar toch over tot het toelaten van vrouwen in de ambten. Conservatieve gemeenten zien daarin een symptoom van een nieuwe hermeneutiek en een afnemend gezag van de Schrift, wat de huidige breuk anders en dieper maakt dan eerdere meningsverschillen.
Ten tweede verzwakte de middenstroom zelf. Sinds eind jaren negentig ontstond volgens waarnemers een uitholling van het gereformeerde profiel en een “evangelicalisering” die de middengroep minder zichtbaar en sturend maakte. Daardoor ontbreken nu de brede, gezaghebbende tussenpersonen die vroeger konden ingrijpen als spanningen opliepen.
De combinatie van oplopende polarisatie en een verminderde middenlaag plaatst zogenaamde middengemeenten in een lastig parket. Gemeenten die nog steeds verbindend willen zijn, voelen zich opeens gedwongen positie te kiezen binnen interne breuklijnen (aangehaald worden de lijnen tussen “Hoogeveen” en “Rijnsburg” als voorbeelden van richtinggevende keuzes). Dat vergroot het risico dat een landelijke splitsing ook lokaal scheuringen veroorzaakt. Waar de middengroepen ooit leidend waren binnen de CGK, blijken zij nu vaak lijdend: hun vermogen om de flanken bijeen te houden is sterk verminderd.
Kortom: de CGK staan voor een ingrijpend moment van herordening. Historische diversiteit en eerdere verbindende leiders hebben het kerkverband lang intact gehouden, maar recente theologische verschuivingen, actie rond vrouwen in het ambt en het verzwakken van het midden maken dat die eenheid op het spel staat, met mogelijke consequenties voor plaatselijke kerken en interkerkelijke verhoudingen.