Met een beroep op 'noaberschap' bedekken politici impopulaire maatregelen met de mantel der liefde

In dit artikel:

Noaberschap, vaak gezien als typisch regionaal en vooral verbonden met Overijssel en de BoerBurgerBeweging (BBB), blijkt volgens recent onderzoek van de Overijsselacademie en de Rijksuniversiteit Groningen geen exclusief fenomeen. Burenhulp en sociaal contact zijn landelijk redelijk homogen verdeeld, waarbij provincies als Flevoland, Utrecht, Gelderland en Groningen zelfs méér burenhulp tonen dan Overijssel. Ook in Limburg, Brabant en Drenthe bestaat het begrip ‘noaber’ al lang. Het onderzoek benadrukt dat noaberschap geen afgesloten, idyllisch systeem is, maar juist complex, exclusief en soms zelfs verstikkend kan zijn voor buitenstaanders. Het wederkerigheidsbeginsel, essentieel voor traditionele noaberschap, wordt in het politieke discours vaak weggelaten.

In de praktijk is noaberschap echter springlevend, gedreven door lokale initiatieven en vrijwilligers. In het Limburgse dorp Nieuw-Bergen voorziet de Goederenbank Oost-Europese oogstarbeiders en lokale bewoners van goedkope spullen en eten, gerund door ruim twintig vrijwilligers. Ook in het Overijsselse Hoonhorst floreert het Anjerpunt, een vrijwilligersproject dat lokale producten verkoopt, sociale activiteiten organiseert en maatschappelijke ondersteuning biedt zonder gemeentelijke subsidie. Dit toont dat noaberschap in de kern draait om daadwerkelijke betrokkenheid en praktische hulp, los van politieke retoriek.

Politiek wordt noaberschap vaak ingezet als een zachte dekmantel om bezuinigingen en het terugtrekken van overheidsvoorzieningen te legitimeren. BBB-leider Caroline van der Plas benoemt vrijwilligerswerk en burenhulp als ruggengraat van de samenleving, maar gebruikt het begrip ook om forse bezuinigingen op ontwikkelingshulp en maatschappelijke zorg te verantwoorden. Dit sluit aan bij eerdere landelijke tendensen waarin ‘participatiemaatschappij’ en burenhulp als kosteneffectief alternatief werden gepresenteerd, terwijl het de lasten verlegt naar burgers en vrijwilligers.

Historisch gezien kent noaberschap een romantische, idealiserende beschrijving, vooral sinds de negentiende eeuw, toen het regionale tegenwicht bood aan nationale uniformering. Tegelijk lag er altijd een onderlaag van sociale controle: wie niet meedeed, kon worden buitengesloten of zelfs publiekelijk vernederd. Die keerzijden worden tegenwoordig door politici en marketeers zelden benoemd; het beeld is vooral nostalgisch en warm, waardoor noaberschap een populair en breed inzetbaar marketingbegrip is geworden voor politiek, toerisme en het bedrijfsleven.

De nuance wordt soms door lokale bestuurders zichtbaar, zoals burgemeester Rob Zuidema van Raalte, die aandacht vraagt voor de grenzen van de saamhorigheid en de moeite die nieuwkomers hebben om erbij te horen. Ook cabaretière Renske Kruitbosch wijst op de exclusiviteit van het zogenaamde ‘blanke noaberschap’ dat vluchtelingen kan uitsluiten. Het Nederlandse publieke debat neigt echter vaak naar een eenzijdige, geïdealiseerde voorstelling waarin noaberschap vooral een politiek instrument is om verantwoordelijkheden af te schuiven op burgers.

Onderzoekers waarschuwen dat door toenemende overheidsbemoeienis en politieke invulling het begrip noaberschap zijn kracht en betekenis dreigt te verliezen, doordat het een rekbaar ‘duizenddingendoekje’ wordt. Tegelijkertijd is er een groeiend risico dat mensen zonder tijd, geld of netwerk buitengesloten raken, juist doordat sociale hulp en solidariteit steeds meer van onderaf moeten komen. Noaberschap bestaat inderdaad overal in Nederland, stad en platteland, maar is vooral ook afhankelijk van sociaaleconomische factoren en het vermogen om iets terug te geven.

Samengevat toont het artikel hoe noaberschap zozeer in het politieke en culturele debat is omgevormd tot een symbolisch en politiek geladen begrip, terwijl het in de praktijk vaak gewoon informele, praktische hulp onder mensen betreft. De traditie leeft voort in lokale gemeenschappen, maar staat onder druk door veranderende sociale structuren en politieke belangen. De romantiek eromheen verhult soms de complexe realiteit van sociale controle en exclusiviteit binnen deze hechte gemeenschappen.