Meer Nederlandse gemeenten zetten democratie buitenspel

In dit artikel:

Na de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart 2026 bleef in 39 Nederlandse gemeenten de partij met de meeste zetels buiten het nieuwe college. Volgens Binnenlands Bestuur is dat een record en komt het aantal landelijke partijen dat als grootste eindigde maar niet mocht meebesturen uit op zestien, tegenover acht in 2022. In enkele gemeenten is de formatie nog niet afgerond, waardoor dat aantal kan oplopen.

De buitengesloten winnaars verschillen sterk. Zo werd PRO in Dordrecht met zes van de 39 zetels de grootste partij, maar kwam zij niet in de coalitie. In Oostzaan bleef de VVD, ondanks 46,2 procent van de zetels, buiten het college vanwege haar verzet tegen een gemeentelijke fusie. Ook de Stadspartij in Doesburg, die 40 procent van de zetels behaalde, werd om die reden gepasseerd. Lokale rechtse partijen verloren eveneens bestuursmacht. Rechts Stede Broec en de Vrije Partij Ooststellingwerf werden, ondanks hun verkiezingswinst, buiten de coalitie gehouden. Bij de PVV en FVD speelde vooral hun standpunt over de opvang van asielzoekers een rol.

Het buitensluiten van verkiezingswinnaars gebeurt volgens de analyse vooral in gemeenten met minder dan 40.000 inwoners. Opvallend is dat dit in 2026 ook gebeurde in vijf gemeenten met meer dan 100.000 inwoners: Tilburg, Westland, Zwolle, Zoetermeer en Dordrecht. Daar werden bestuurlijke instabiliteit en een gebrek aan ervaring als redenen genoemd. In verschillende gevallen stonden verkiezingswinnaars volgens de betrokken partijen tegenover gevestigde belangen, zoals gemeentelijke fusies of het lokale asielbeleid.

De ontwikkeling wordt mede geplaatst tegen de achtergrond van financiële problemen bij gemeenten. Door eerdere kortingen op het gemeentefonds en oplopende kosten voor jeugdzorg zoeken gemeenten naar extra inkomsten, belastingverhogingen en schaalvergroting. Voorgenomen fusies stuiten echter op weerstand onder inwoners.

De auteur gebruikt de cijfers om te betogen dat niet zogenoemde rechtsextremisten, maar gevestigde middenrechtse partijen de democratie onder druk zetten door verkiezingswinnaars uit te sluiten. Die conclusie wordt door Binnenlands Bestuur niet als algemene kwalificatie gepresenteerd, maar vormt de politieke interpretatie van het artikel. Vervolgens trekt de auteur een parallel met landelijke plannen van kabinet-Jetten om de bevoegdheden van AIVD en MIVD uit te breiden en het toezicht te beperken. Toezichthouders TIB en CTIVD hebben daar kritiek op en waarschuwen dat de staat niet moet reageren op dreigingen door zelf democratische waarborgen af te bouwen.