Meer dan zestig oude Friese kerken verliezen snel hun functie; miljoenen euro's nodig

In dit artikel:

De provincie Fryslân werkt aan een plan om monumentale kerken te behouden nu veel gebouwen uit de eredienst raken. Naar aanleiding van een motie van onafhankelijk Statenlid Albert van Dijk onderzocht Gedeputeerde Staten samen met Platform Fryske Tsjerken en adviesbureau Last Communicatie (met inbreng van Stichting Alde Fryske Tsjerken) de haalbaarheid van een speciaal behoudsfonds. Het voorstel: een tijdelijk fonds van 500.000 euro per jaar voor de eerste vijf jaar, met de mogelijkheid tot verlenging na evaluatie.

De urgentie is groot: op korte termijn staan zo'n 56 dorpskerken op de lijst die waarschijnlijk binnen afzienbare tijd uit gebruik raken (waaronder 38 rijksmonumenten). In grotere kernen komen nog enkele monumentale kerken bij, waardoor in totaal ongeveer 62 panden al op korte termijn aandacht nodig hebben. In een volgende periode volgen nog circa 70 kerken. Voor dertig van de direct bedreigde kerken is er onvoldoende geld om sluiting of verval te voorkomen. Het advies hanteert een gemiddelde ‘meegeefsom’ van ongeveer 400.000 euro per kerk; voor twintig jaar komt dat neer op circa 12 miljoen euro (gemiddeld 600.000 per jaar). De provincie rekent op cofinanciering door (toekomstige) eigenaren en stelt daarom een voorzichtige raming van 10 miljoen euro in totaal (500.000 per jaar).

Voorwaarden voor steun zijn onder meer dat een kerk een rijksmonument moet zijn en over een kerkhof beschikt — criteria die zowel de cultuurhistorische waarde onderstrepen als het hergebruik beperken. Van de 132 onderzochte gebouwen voldoen circa 90 aan die voorwaarden; van die groep hebben ongeveer 30 kerken onvoldoende middelen voor behoud.

Tijdspad: de uitwerking van de motie staat gepland voor de behandeling van de Kadernota eind juni. Als Provinciale Staten instemmen kunnen de adviezen verder worden uitgewerkt en kan het fonds mogelijk in de tweede helft van 2027 van start gaan; in 2030 volgt een evaluatie waarna verlenging tot vijftien jaar kan worden overwogen.

Naast het fonds stellen Gedeputeerde Staten aanvullende maatregelen voor. Stichting Alde Fryske Tsjerken (SAFT), gezien als de belangrijkste speler in de provincie, krijgt voorgesteld extra middelen en capaciteit: de jaarlijkse subsidie zou met 65.000 euro omhoog moeten naar 389.000 euro. SAFT heeft nu ongeveer 6 fte voor 58 kerken en kan de verwachte vraag naar overnames niet aan; vergelijkingen met andere provincies tonen het verschil in schaal en professionaliteit. Ook het Coördinatiepunt Fryske Tsjerken krijgt voorgesteld structureel te worden versterkt met 20.000 euro per jaar gedurende twintig jaar. Grote particuliere fondsen tonen terughoudendheid om bij te dragen, waardoor provinciale betrokkenheid cruciaal wordt geacht.