Made in Holland: van stoomgemaal tot soefitempel

In dit artikel:

De veertigste Open Monumentendag begint zaterdag onder het thema ‘Veerkrachtig erfgoed – in tijden van onzekerheid’. Gedurende twee dagen openen ongeveer 6000 Nederlandse rijksmonumenten hun deuren. Bezoekers kunnen onder meer stadsrioleringen, bunkers, kerken, molens en het Panorama Mesdag bekijken. Sinds de eerste editie in 1987 is het evenement uitgegroeid tot een jaarlijks publieksevenement met circa 1,8 miljoen bezoekers. Daarmee lijkt het doel – de betrokkenheid van gewone burgers bij monumentenzorg vergroten – ruimschoots bereikt.

Nederland telt ruim 60.000 rijksmonumenten. Gebouwen krijgen die status wanneer ze van nationaal belang zijn vanwege hun schoonheid, wetenschappelijke betekenis of cultuurhistorische waarde. Wat precies als nationaal geldt, is echter niet voor iedereen hetzelfde. Nederlanders denken bij hun land aan uiteenlopende zaken als molens, dijken, fietsen, Koningsdag, Sinterklaas, de Elfstedentocht, de Amsterdamse grachten en de Deltawerken. Die verscheidenheid weerspiegelt de combinatie van culturen, religies, tradities en waarden die de Nederlandse identiteit vormt.

De monumenten laten verschillende terugkerende thema’s zien. Kerken, synagoges, moskeeën en een soefitempel herinneren aan de joods-christelijke wortels én aan de religieuze diversiteit en tolerantie van Nederland. Ook de eeuwenlange strijd tegen het water is overal zichtbaar in gemalen, molens, waterschapsgebouwen en waterbouwkundige proeflocaties. Handel en de Gouden Eeuw zijn terug te vinden in grachtenpanden, buitenplaatsen en voormalige pakhuizen. Forten en bunkers vertellen op hun beurt over de militaire geschiedenis.

Die verhalen zijn niet uitsluitend positief. Erfgoed kan nationale trots oproepen, maar ook vragen oproepen over wie de ‘echte’ Nederlander is en hoe moet worden omgegaan met kolonialisme en andere pijnlijke episodes uit het verleden. Nationale identiteit wordt bovendien steeds opnieuw gevormd. Symbolen die nu eeuwenoud lijken, zijn soms pas in de negentiende of twintigste eeuw ontstaan: de huidige vorm van het sinterklaasfeest kreeg in de negentiende eeuw gestalte en het Wilhelmus werd pas in 1932 officieel volkslied. Wat typisch Nederlands heet, kan daarom in de toekomst opnieuw veranderen.

Dat wordt geïllustreerd door drie monumenten die tijdens Open Monumentendag centraal staan. In de Katwijkse duinen staat de Soefitempel Universel Murad Hassil, die in 1970 werd voltooid op een plek waar de Indiase mysticus Hazrat Inayat Khan honderd jaar eerder een spirituele ervaring had. Beheerder Bjørn Baaij ziet in het gebouw, met zijn combinatie van westers beton en oosterse elementen, een voorbeeld van hoe Nederland invloeden van elders overneemt en een eigen vorm geeft. De tempel benadrukt volgens hem vooral de overeenkomsten tussen religies. Dat het gebouw vroeger weerstand opriep, laat volgens Baaij zien dat bekendheid kan bijdragen aan acceptatie.

In Bleskensgraaf staat het dieselgemaal Polder Sliedrecht, een tastbare herinnering aan de voortdurende strijd tegen het water. De Alblasserwaard ligt laag en zakte door ontginning steeds verder weg. Na eerdere watermolens en een stoomgemaal nam het dieselgemaal in 1924 de bemaling over; in 1978 werd het vervangen door een elektrisch gemaal. Vrijwilligers onderhouden de historische installatie, die bij een stroomstoring nog kan worden ingezet. Volgens Hans Klein is dat belangrijk voor het bewustzijn van bewoners die onder zeeniveau wonen. Door klimaatverandering en hevigere buien blijft bescherming tegen water actueel.

Het Peperhuis in Enkhuizen, een VOC-pakhuis uit 1625, verbeeldt de rijkdom en handelsmacht van de zeventiende eeuw. De gevel verwijst naar zeevaart, haringvisserij en specerijenhandel. Conservator Laura Roscam Abbing benadrukt echter dat de VOC-geschiedenis ook een donkere kant heeft. In een educatief programma vertelt het Zuiderzeemuseum daarom onder meer het verhaal van Cornelis Valentijn, een tot slaaf gemaakte man uit Sulawesi die in Enkhuizen werkte.

De monumenten tonen zo niet één vaststaand beeld van Nederland, maar een verzameling verhalen over geloof, handel, water, macht, migratie en tegenslag. Hun veerkracht ligt juist in het vermogen om mee te bewegen met veranderende inzichten, zonder de verbinding met het verleden te verliezen.