Libellen van vennen en sloten slaan alarm
In dit artikel:
Op 22 april 2026 is de Rode Lijst Libellen geactualiseerd. Hoewel de lange termijnvergelijking met 1950 nog sommige positieve ontwikkelingen laat zien — slechts twee ooit in Nederland voorkomende soorten verdwenen (mercurwaterjuffer en bronslibel) en nieuwe soorten door klimaatopwarming zijn opgekomen (bijvoorbeeld vuurlibel, zuidelijke keizerlibel en zuidelijke heidelibel) — signaleert de nieuwe lijst een alarmerende kentering: veel libellen gaan de afgelopen jaren hard achteruit, ook gewone, wijdverspreide soorten die weinig eisen stellen aan hun leefomgeving.
De traditionele Nederlandse Rode Lijst kijkt naar veranderingen sinds 1950 en liet aanvankelijk vooral winst zien. Een apart overzicht volgens IUCN-criteria beslaat alleen de laatste tien jaar en toont juist de recente neerwaartse trend; die lijst is daarom veel langer en geeft aan dat bijna de helft van de soorten zonder ingrijpen ernstig in aantal kan afnemen. Dat gewone soorten zoals het lantaarntje, vuurjuffer, gewone pantserjuffer en watersnuffel nu ook teruglopen, wijst op brede problemen met de kwaliteit van oppervlaktewater in Nederland.
Venlibellen zijn bijzonder kwetsbaar: veel soorten van vennen zijn nu zeldzamer en hoger op de Rode Lijst gekomen. Recente onderzoeken wijzen op de rol van klimaatverandering en zuurstoftekort in het water. Libellenlarven leven in water en hebben op hogere temperaturen meer zuurstof nodig, terwijl warmer water juist minder opgeloste zuurstof bevat; bovendien versnelt de afbraak van slib bij warm weer en verbruikt dat extra zuurstof. Larven overleven daardoor vaak alleen nog op de meest zuurstofrijke plekjes in vennen.
Voor de algemene soorten zijn de oorzaken nog onduidelijk, maar mogelijke factoren zijn pesticiden en andere verontreiniging, verlies van waterplanten in sloten en vijvers, klimaatverandering of een combinatie daarvan; andere onbekende problemen kunnen ook meespelen. De auteurs waarschuwen dat als het water voor deze makkelijke soorten te vies is, dat ook consequenties heeft voor recreatief zwemwater en de zuivering van drinkwater.
De aanbeveling is helder: nietsdoen is geen optie. De lijst moet beleidsmakers, beheerders en burgers aansporen waterkwaliteit hoger op de agenda te zetten. Praktische maatregelen variëren van strengere landbouw- en waterbeleidmaatregelen tot consumentengedrag (meer biologische groenten, milieuvriendelijke schoonmaakmiddelen) en lokale acties zoals het aanleggen van vijvers zonder goudvissen met gevarieerde oevervegetatie en veel waterplanten om libellen te helpen voortplanten.
De nieuwe Rode Lijst is opgesteld in opdracht van het ministerie van LVVN door De Vlinderstichting en EIS Kenniscentrum Insecten, met medewerking van het CBS.