Leek de doodsaaie kanselier Merz maar een klein beetje meer op zijn politieke held Konrad Adenauer

In dit artikel:

Bondskanselier Friedrich Merz verwijst graag naar Konrad Adenauer als zijn politieke voorbeeld. Terwijl Duitsland dit jaar de 150ste geboortedag van de eerste naoorlogse bondskanselier herdenkt, verkeert Merz echter in grote problemen. Zijn hervormingen van de zorg, sociale zekerheid, pensioenen en energiemarkt komen nauwelijks vooruit, zijn leiderschapsstijl wordt als bruusk en onhandig gezien en zijn populariteit is uitzonderlijk laag. Binnen de CDU/CSU klinken al speculaties over een voortijdige opvolging.

De politieke onrust wordt versterkt door de snelle opmars van het rechts-radicale Alternative für Deutschland (AfD). In peilingen is de partij inmiddels de grootste van Duitsland. Bij de deelstaatverkiezingen in Mecklenburg-Vorpommern en vooral Sachsen-Anhalt, waar op 6 september wordt gestemd, maakt het AfD kans op een historische overwinning. In Sachsen-Anhalt hoopt lijsttrekker Ulrich Siegmund zelfs alleen te kunnen regeren. Zijn partij belooft onder meer onmiddellijke uitzetting van mensen zonder verblijfsrecht, een patriottischer onderwijs, het schrappen van gender- en postkoloniale studies, een andere cultuurpolitiek en eigen regionale media.

Veel andere AfD-doelen vallen buiten de bevoegdheden van een deelstaat, zoals het stopzetten van steun aan Oekraïne, het terugdraaien van klimaatbeleid, het opzeggen van internationale verdragen en het beperken van de macht van de Europese Unie. Toch gebruikt de partij de regionale verkiezingen als springplank voor een landelijke en internationale machtsverschuiving. Een overwinning moet een ‘blauwe golf’ veroorzaken die uiteindelijk ook de samenwerking binnen Europa onder druk zet, zeker als in Frankrijk het Rassemblement National eveneens aan de macht komt.

Merz en AfD-leider Alice Weidel willen zich intensief met de verkiezingscampagnes bemoeien, maar lokale CDU’ers zitten niet altijd op Merz te wachten. Zijn problemen werden recent vergroot door de affaire rond fractievoorzitter Jens Spahn, die moest opstappen nadat bekend werd dat hij en zijn partner een betaalde buitenlandse draagmoeder hadden gebruikt, in strijd met het partijstandpunt. Ook de daaropvolgende kabinetswijzigingen leidde Merz volgens partijprominenten chaotisch in. Hij wijt zijn gebrekkige resultaten vooral aan externe factoren, zoals Amerikaanse importheffingen, Chinese concurrentie, hoge energieprijzen en internationale oorlogen.

De vergelijking met Adenauer maakt Merz’ zwakte extra zichtbaar. Adenauer was een autoritaire, veeleisende en soms opportunistische politicus, maar hij wist in tijden van crisis grote veranderingen door te voeren. Als burgemeester van Keulen moderniseerde hij de stad ondanks grote financiële risico’s. Als bondskanselier, vanaf 1949 op 73-jarige leeftijd, verankerde hij West-Duitsland in het Westen, bevorderde hij Europese samenwerking, herbewapening en verzoening met Israël en droeg hij bij aan de terugkeer van Duitsland in de internationale gemeenschap. Zijn koers vormde mede de basis voor het Wirtschaftswunder.

De biografie van Adenauer laat tegelijk zien dat zijn leiderschap minder voorbeeldig was dan de nostalgische herinnering suggereert. Hij was autoritair, bevoordeelde soms familie en bekenden, nam grote financiële risico’s en gaf vrijwel nooit fouten toe. Zijn politieke soepelheid stelde hem in staat zowel met revolutionairen als met buitenlandse bezettingsmachten samen te werken. Na 1933 verzette hij zich tegen Hitler, maar hij bleef buiten het verzet en had eerder geadviseerd Hitler eventueel tot kanselier te benoemen om hem in een regering tot samenwerking te dwingen. Die fout heeft hij later verzwegen.

De actuele kernvraag is hoe Duitsland met het AfD moet omgaan. De ‘Brandmauer’, het cordon sanitaire rond de partij, staat onder druk nu haar electorale steun groeit, vooral in het oosten. Politicoloog Andreas Rödder pleit daarom voor een ‘rode lijn’: geen coalities of regeerakkoorden met het AfD, maar wel per voorstel bekijken of samenwerking mogelijk is. AfD-erevoorzitter Alexander Gauland suggereert op zijn beurt dat een regeringsdeelname slechts één kans krijgt om resultaten te boeken. Daarmee komt Duitsland voor een moeilijke keuze te staan: de democratische uitsluiting van radicaal rechts handhaven, of het AfD via concrete verantwoordelijkheid proberen te ontmaskeren. Of Merz de kracht heeft om die beslissing te sturen, is juist zijn grootste onzekerheid.