Kun je als ambtsdrager goed handelen bij misbruik in gezinssituatie? Bas van Dijk waarschuwt voor twintig valkuilen
In dit artikel:
Het Meldpunt Seksueel Misbruik in Reformatorische Kerken (SMRK) hield dinsdag in de gereformeerde gemeente in Barneveld een drukbezocht symposium over misbruik binnen gezinnen; alle 250 stoelen waren bezet, met veel vertrouwenspersonen en ambtsdragers onder de deelnemers. Thema van de dag was “Dichtbij huis”: de moeilijkheden wanneer misbruik zich binnen familie- of kerkgroepen voordoet.
Therapeut en coach Bas van Dijk schetste aan de hand van een waargebeurd voorbeeld hoe pastorale relaties ontsporen: twee ambtsdragers dwongen een vrouw tot zwijgen over seksueel misbruik door haar broers, voordat zij gedwongen werd te verhuizen terwijl haar trauma bleef. Van Dijk legde uit dat misbruik het gezin als ‘liefdessysteem’ vernietigt en leidt tot ‘splitting’ — polarisatie binnen familie, gemeente en kerkenraad waarbij mensen in kampen worden ingedeeld. Daardoor is de verleiding groot dat sommigen de dader beschermen en anderen het slachtoffer geloven; soms keren zelfs omstanders zich tegen het slachtoffer, mede doordat slachtoffers gedragsproblemen kunnen ontwikkelen door hun trauma.
Hij wees op talloze valkuilen voor ambtsdragers: het afwijzen van slachtoffers vanwege hun gedrag, emotionele druk uitoefenen, te snel en in het geheim willen regelen, of het prioriteren van het sociale aanzien van de dader. Tegelijk presenteerde Van Dijk tien uitgangspunten voor zorgvuldig handelen, waaronder: het steunen en geloven van het slachtoffer, zorgvuldig omgaan met de dader, ontwikkelen van een Bijbelse visie op berouw en geen herstel van familierelaties forceren.
In workshops nam A.J. van Ommeren (lid van de klachtencommissie van het SMRK) kerkenraadsleden door praktische protocollen bij meldingen. Hij benadrukte het belang om geruchten en verhalen serieus te nemen en om het tempo van het slachtoffer te volgen — iets wat veel hulpverleners en vertrouwenspersonen als lastig maar essentieel ervaarden. Van Ommeren noemde ook een opvallende statistiek: slechts circa één procent van de meldingen blijkt vals te zijn, wat volgens hem benadrukt dat de meeste beschuldigingen op feiten berusten.
Praktische vragen van deelnemers gingen over het melden bij Veilig Thuis zonder ouders in te lichten, de betrouwbaarheid van een Verklaring Omtrent Gedrag en wanneer aangifte geadviseerd moet worden. Zowel Van Dijk als Van Ommeren benadrukten dat ambtsdragers een plicht hebben tot zorgvuldigheid: het pastorale werk vereist wijsheid, zachtmoedigheid, barmhartigheid én rechtvaardigheid. Kritisch was Van Dijk over gevallen van machtsmisbruik en het bewust wegkijken door kerkelijke functionarissen; hij riep op tot integer handelen en bescherming van slachtoffers binnen reformatorische gemeenschappen.
Achtergrond: het SMRK organiseert regelmatig bijeenkomsten om kennis, protocollen en netwerk te bieden aan vertrouwenspersonen, ambtsdragers en slachtoffers binnen reformatorische kerken.