'Kom ons maar halen, het eiland is verdwenen.' Vasco rouwt om het Groningse vogeleiland Simonszand
In dit artikel:
Simonszand, een onbewoond zandplaat in de oostelijke Waddenzee tussen Schiermonnikoog en Rottumerplaat, bestaat niet meer: de golven hebben de ruim 84 hectare grote plaat in de loop van jaren geleidelijk verzwolgen. Het eiland, dat onder de gemeente Het Hogeland viel, fungeerde als belangrijke hoogwatervluchtplaats voor vogels — soms telden waarnemers er meer dan 100.000 exemplaren — en als rustplaats voor gewone en grijze zeehonden. Voor veel mensen ging het verdwijnen onopgemerkt; zoals vogelteller Vasco van der Boon zegt: “Simonszand was een goed bewaard geheim.”
Vasco van der Boon (68) uit Utrecht coördineerde van 1996 tot 2022 de vogeltellingen op Simonszand. Zijn betrokkenheid ontstond na een oproep voor vrijwilligers; na een selectie-excursie met de onderzoeker Ben Koks op Vlieland startte hij met een vaste groep. Tussen 1996 en 2022 werden elk seizoen vijf tellingen gedaan. In totaal werkten 95 waarnemers mee, die 149 vogelsoorten noteerden — van algemene strandlopers tot zeldzamere soorten als de roodpootvalk en het smelleken.
De veldwerkpraktijk was arbeidsintensief en soms avontuurlijk. Een telling nam ruwweg tweeënhalve dag in beslag: vertrek per schip (eerst vanuit Noorderpolderzijl, later Lauwersoog), overnachting aan boord, waadpakken aantrekken, vroeg op pad en ruim voor hoogwater tellen. Het landschap van Simonszand bestond uit duintjes met biestarwegras, een schelpenbank met lagune en een rif dat Simonsrif werd genoemd. In 2012 brak een wantij door, waarna delen van het oude eiland snel verdwenen en wadlopen erna niet meer mogelijk was. Bijzondere vondsten tijdens de onderzoeken waren onder meer een menselijk dijbeen en een circa 10.000 jaar oude naaldboomstam.
De ondergang van Simonszand voltrok zich niet helemaal onverwacht: de oostpunt van Schiermonnikoog schoof de afgelopen decennia enkele kilometers op richting Simonszand en veranderde zeegaten en stromingen — processen die zijn versterkt door menselijk ingrijpen in de kust (zoals afsluitingen van de Zuiderzee en Lauwerszee) — en maakte de zandplaat kwetsbaar. Tijdens de laatste telling in november 2022 werd het veldwerk afgebroken omdat het eiland al uren voor hoogwater door de golven was opgeslokt; de hoogwatervluchtplaats bestond niet meer.
Voor Van der Boon is het verlies persoonlijk: hij mist de tellingen en het indrukwekkende schouwspel van massale vogelconcentraties. Hij ziet parallellen tussen vogelen en zijn werk als journalist: in beide gevallen gaat het om het selecteren van opvallende informatie uit een grote massa gegevens. Het verdwijnen van Simonszand illustreert hoe dynamisch de Waddenzee is — eilanden komen en gaan — en brengt tegelijk verlies van een bijzondere habitat voor vogels en zeezoogdieren.