Koekeloeren naar korstmos: "Dé diehards van de leefomgeving!"

In dit artikel:

Korstmossen zijn geen mossen, maar samenlevingen van een alg en een schimmel. In Nederland komen ongeveer 800 soorten voor. Dankzij hun samenwerking kunnen ze onder extreme omstandigheden groeien, bijvoorbeeld op boomschors, stoeptegels, daken en muren. De alg maakt suikers uit zonlicht, terwijl de schimmel bescherming, water en mineralen levert.

Ondanks hun taaiheid zijn korstmossen zeer gevoelig voor luchtvervuiling. Ze nemen water en voedingsstoffen rechtstreeks uit de lucht op en reageren daardoor op stoffen als ammoniak, stikstofdioxide en fijnstof. Vooral ammoniak verandert de zuurgraad van boomschors en bodem. Daardoor nemen stikstofminnende soorten toe, terwijl soorten die van een zure omgeving houden verdwijnen. Korstmossen zijn zo een natuurlijke indicator van de luchtkwaliteit.

Onderzoekers volgen deze ontwikkeling in het Meetnet korstmossen op bomen in negen provincies. Het aantal stikstofminnende soorten nam tot ongeveer 2000 sterk toe, waarna het geleidelijk afnam. Sinds 2015 is echter geen duidelijke verdere verbetering zichtbaar. In gebieden zoals delen van Oost-Brabant en de Gelderse Vallei hadden maatregelen tegen ammoniakuitstoot effect, maar stikstofminnende soorten hebben zich ook naar nieuwe gebieden en natuurgebieden verspreid.

De Atlas Leefomgeving toont met luchtkwaliteitskaarten onder meer de actuele concentraties fijnstof, ozon en stikstofdioxide. Wie zelf naar korstmossen kijkt, kan eveneens een indruk krijgen van de omstandigheden in de buurt. Gele soorten zoals groot dooiermos wijzen vaak op meer stikstof, terwijl soorten als boerenkoolmos en baardmos juist gevoelig zijn voor vervuiling en zeldzaam zijn geworden.

Het boek ‘Miniatuurwereld, de kracht en pracht van korstmossen’ van Henk-Jan van der Kolk, Harold Timans en Ron Poot brengt deze vaak onopgemerkte organismen met uitvergrote foto’s in beeld. De auteurs hopen dat mensen korstmossen meer gaan waarderen. Ze adviseren ze niet weg te spuiten: korstmossen kunnen ook verkoeling bieden op daken en laten zien dat natuur overal aanwezig is.