Klikspaan, boterspaan!

In dit artikel:

Nederlandse burgers worden steeds vaker ingezet als toezichthouder. Overheid, gemeenten, politie en bedrijven roepen inwoners op om fraude, overlast, criminaliteit en verdachte situaties te melden. Digitale hulpmiddelen maken dat eenvoudiger: van kliklijnen en buurtapps tot slimme deurbellen, gemeentelijke meldapps en systemen achter zelfscankassa’s. Volgens emeritus hoogleraar René ten Bos verandert dit de manier waarop mensen met elkaar omgaan en vergroot het risico op wantrouwen en polarisatie.

Bij 208 van de 342 Nederlandse gemeenten konden inwoners vorig jaar vermoedens van uitkeringsfraude melden, vaak anoniem. Dat aandeel steeg van 56 procent in 2021 naar 61 procent in 2025, ondanks het verdwijnen van meldpunten in onder meer Amsterdam, Utrecht, Nijmegen en Leiden. In Rotterdam kwamen in 2023 ruim zevenhonderd meldingen binnen; bij meer dan driekwart bleek niets aan de hand. In de overige gevallen werd in totaal 650.000 euro teruggevorderd en werden uitkeringen beëindigd. Ook de Belastingdienst, FIOD en Nederlandse Arbeidsinspectie vragen burgers om tips.

Meld Misdaad Anoniem ontving in 2025 ruim 32.000 meldingen, 32 procent meer dan een jaar eerder. Gemeentelijke apps zoals BuitenBeter verwerken daarnaast meldingen over onder meer afval, foutparkeren, geluidsoverlast en illegale onderverhuur. Buurtpreventieteams en buurtapps geven bewoners een actieve rol bij het signaleren van verdachte situaties. De Stookwijzer laat zien hoe ver dat kan gaan: in Amersfoort kwamen tussen oktober 2024 en april 2025 meer dan duizend meldingen binnen over mensen die ondanks een lokaal stookverbod hun open haard gebruikten.

Ook cameratoezicht door burgers neemt toe. Het aantal slimme deurbellen groeide volgens marktonderzoek van ongeveer 500.000 naar 1,6 miljoen, terwijl het aandeel huishoudens met camerabewaking volgens het CBS steeg van 16,6 procent in 2021 naar 29,1 procent in 2025. Via Camera in Beeld kunnen camerabezitters hun apparatuur bij de politie registreren, zodat beelden gericht kunnen worden opgevraagd. Uit onderzoek bleek dat 84 procent van de bezitters bereid is beelden te delen.

De controle verschuift niet alleen naar burgers, maar ook naar private ondernemingen. Winkelmedewerkers controleren klanten bij zelfscankassa’s, vaak op basis van digitale risicoprofielen. Bij Albert Heijn wordt onder meer gekeken naar scanritme, pauzes, productcombinaties, eerdere controles en het gebruik van een klantenkaart. Medewerkers krijgen hiervoor beperkte training en lopen geregeld risico op verbale of fysieke agressie. Banken en administratiekantoren moeten op grond van de Wwft eveneens klanten controleren en ongebruikelijke transacties melden. De kosten daarvan lopen voor banken op tot 1,6 miljard euro per jaar en worden deels aan klanten doorberekend; de maatschappelijke effectiviteit van de controles blijft volgens de Algemene Rekenkamer onduidelijk.

Ten Bos verklaart de groeiende bereidheid tot controleren uit angst, een verlangen naar voorspelbaarheid en de overtuiging dat wie niets verkeerd doet niets te vrezen heeft. Mensen willen volgens hem zowel zelf gecontroleerd worden als anderen controleren. Technologie versterkt die neiging. Hoewel toezicht soms nuttig en noodzakelijk is, waarschuwt hij dat voortdurend melden, filmen en profileren kan leiden tot een samenleving waarin roddelen en verklikken normaal worden en onderling vertrouwen verdwijnt.