Kerk, kerels en kapitaal: waarom miljardairs jou 'christen' willen maken

In dit artikel:

De auteur onderzoekt kritisch wat met ‘joods-christelijke normen en waarden’ wordt bedoeld. Volgens het stuk is die term geen vanzelfsprekende religieuze of culturele eenheid: de meeste Joden herkennen zich er niet in. In de Verenigde Staten werd het begrip tijdens de Tweede Wereldoorlog wel gebruikt als propaganda om Amerikaanse soldaten solidair te laten zijn met Joden die door nazi-Duitsland werden vervolgd. Die antifascistische betekenis zou inmiddels grotendeels zijn verdwenen. Rechts gebruikt de term volgens de auteur nu vooral om bestaande machtsverhoudingen rond kapitalisme, patriarchaat en kolonialisme te verdedigen.

Het artikel betoogt dat christendom en kapitalisme historisch niet altijd nauw verbonden waren. In de middeleeuwen stonden maatschappelijke en religieuze normen boven winstbejag en gold hebzucht als zondig. Ook Jezus’ uitspraken over de moeilijkheid voor rijken om het koninkrijk van God binnen te gaan, wijzen volgens de auteur niet op een onvoorwaardelijke goedkeuring van rijkdom. Vanaf de opkomst van het calvinisme kon rijkdom wel worden gezien als resultaat van discipline en hard werken, maar een vrije markt waarin winst het enige criterium is, bleef volgens deze lezing lange tijd onaanvaardbaar.

Dat veranderde volgens het stuk door het neoliberalisme van Ronald Reagan. De vrije markt werd in diens politieke retoriek bijna heilig verklaard, waardoor kritiek op economische ongelijkheid kon worden afgeschilderd als een aanval op een door God gewilde orde. Donald Trump bouwde daarop voort met zijn aangepaste campagneslogan ‘Let’s Make America Great Again’. Zo wordt economisch succes voorgesteld als bewijs van goddelijke zegen, terwijl de positie van rijke ondernemers buiten kritiek blijft.

Een vergelijkbare legitimatie ziet de auteur in de traditionele verhouding tussen mannen en vrouwen. Conservatieve christenen zouden ongelijkheid vaak verpakken als een verschil tussen gelijkwaardigheid en gelijkheid. Bijbelverhalen, zoals de zondeval, zijn volgens het artikel gebruikt om vrouwen ondergeschikt te maken en als bezit of verantwoordelijkheid van mannen te behandelen. Ook bij abortus zou de Bijbel geen eenduidig verbod geven. Verwijzingen naar Exodus, de Codex Hammurabi en Numeri worden aangehaald om te betogen dat vooral de eer en het bezit van de echtgenoot centraal stonden, niet de zelfstandige waarde van de foetus of de vrouw.

Daarna verbindt het artikel deze ideeën aan het hedendaagse quiverfull-gedachtengoed, waarin grote gezinnen en het afwijzen van anticonceptie religieuze idealen zijn. Kinderen worden volgens de auteur niet alleen als zegen gezien, maar ook als demografische middelen in een vermeende cultuurstrijd tegen moslims en andere groepen. Termen als ‘omvolking’ en ‘the Great Replacement’ zouden zo een religieuze rechtvaardiging krijgen. Het stuk wijst daarnaast op historische misbruiken van het bijbelse verhaal over de ‘vloek van Cham’, dat door predikers is ingezet om slavernij en racistische hiërarchieën te verdedigen.

Tot slot noemt de auteur miljardairs Peter Thiel en Elon Musk als moderne voorbeelden van de vermenging van christelijke retoriek, nationalisme en economische macht. Hun Zuid-Afrikaanse achtergrond en familiegeschiedenissen worden verbonden aan apartheid en extreemrechts gedachtegoed. Volgens de auteur leidt de nadruk op religieuze cultuurstrijd en bevolkingsgroei de aandacht af van de klassenstrijd en van de verantwoordelijkheid van extreem rijke ondernemers voor armoede en ongelijkheid. De kern van het betoog is dat ‘christelijke’ waarden in deze context worden ingezet om economische en sociale machtsposities te beschermen, in plaats van om solidariteit en gelijkheid te bevorderen.