Kampen heeft niet langer een theologische universiteit, maar wel een theologische toer: „Ze wilden de school 160 jaar geleden al naar Utrecht verhuizen"

In dit artikel:

Kampen geldt sinds de verhuizing van de Theologische Universiteit Kampen (TUK) naar Utrecht twee jaar geleden niet langer als theologiestad. Toch probeert emeritus hoogleraar Leon van den Broeke de gereformeerde geschiedenis van de Hanzestad zichtbaar en levend te houden. Dat doet hij onder meer met de stadswandeling ‘Op de theologische toer’, die in mei werd ontwikkeld door Kampen Partners, de gemeente en de inmiddels tot Theologische Universiteit Utrecht omgedoopte universiteit.

De digitale wandeling voert langs gebouwen, kerken en woonhuizen die verbonden zijn met 170 jaar theologisch onderwijs en gereformeerd kerkelijk leven. De route begint bij de voormalige opleiding aan de Oudestraat, de eerste theologische school van de afgescheiden gereformeerden. Die opleiding werd in 1854 in Kampen gevestigd nadat orthodoxe gelovigen zich vanaf 1834 hadden afgescheiden van de Nederlandse Hervormde Kerk. De keuze voor Kampen had volgens Van den Broeke vooral een praktische reden: de stad bood een gunstig belastingklimaat. Ook plaatsen als Franeker, Meppel en Hoogeveen waren aanvankelijk in beeld.

De afgescheidenen hadden in de beginjaren te maken met tegenwerking van de overheid, waaronder boetes, gevangenschap en inkwartiering van soldaten. Tegelijkertijd waren er binnen de beweging grote meningsverschillen over onder meer kerkorde, godsdienstvrijheid en kerkelijke gebruiken. Van den Broeke wijst daarbij op minder bekende figuren, zoals de Brabantse predikant George Frans Gezelle Meerburg, die een benoeming als docent niet aannam maar belangrijk werk verrichtte in de afgescheiden gemeenten. Ook karakters van invloedrijke theologen als Simon van Velzen en Hendrik Scholte speelden een rol in de interne conflicten. Ondanks voorstellen om de opleiding naar Utrecht te verplaatsen, bleef zij uiteindelijk 170 jaar in Kampen.

De universiteit groeide in de twintigste eeuw en verspreidde zich over meerdere gebouwen, onder meer aan de Broederweg, de Koornmarkt en het Muntplein. Volgens Van den Broeke was Kampen vroeger veel levendiger dan in de laatste jaren. Er woonden ongeveer tweeduizend studenten, die onderdeel werden van de lokale gemeenschap: ze deden boodschappen, hadden bijbanen en trouwden soms met inwoners van de stad. De studenteninstroom liep later terug. Uit onderzoeken bleek dat jongeren liever in een echte universiteitsstad studeerden, waar een groter academisch klimaat en meer mogelijkheden voor keuzevakken zijn. Dat was een belangrijke reden voor het bestuursbesluit om naar Utrecht te verhuizen.

De wandeling voert ook langs de Bovenkerk. Die wordt momenteel gerestaureerd; vrijwilliger Wim van ’t Veen verwacht dat het werk nog zeker vierenhalf jaar duurt. De oorspronkelijke kostenraming van 3 miljoen euro is inmiddels opgelopen tot mogelijk 10 miljoen. Verzakkingen veroorzaken scheuren tussen kerkgebouw en toren, omdat de kerk op veengrond staat en te groot zou zijn voor het fundament.

Verder besteedt Van den Broeke aandacht aan de Burgwalkerk, een grote neoclassicistische ‘preekkerk’ uit 1875 met plaats voor ongeveer 850 mensen. De kerk is verbonden met de familie Bavinck en staat inmiddels, net als enkele andere kerkgebouwen in Kampen, leeg. Secularisatie en teruglopende kerkelijke betrokkenheid hebben de plaatselijke gemeenten gedwongen moeilijke keuzes te maken. Ook huizen van voormalige hoogleraren, zoals Jan Ridderbos en Anthony Brummelkamp, maken deel uit van de route. Brummelkamp begeleidde studenten niet alleen academisch, maar nodigde hen thuis uit en hielp hen hun leven in Kampen vorm te geven.

Een ander belangrijk punt is het voormalige huis van Klaas Schilder. Zijn conflict met de gereformeerde leiding over onder meer de doop en de veronderstelde wedergeboorte liep uit op een kerkrechtelijke strijd. In 1944 werd Schilder afgezet, waarna de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt ontstonden. Ook de theologische opleiding splitste zich: de vrijgemaakten kregen het gebouw aan de Broederweg, terwijl de twee groepen aanvankelijk nauwelijks contact hadden.

Bij dat voormalige universiteitsgebouw staat een struikelsteen voor Roelof Jan Dam, docent klassieke talen en patristiek, die tijdens de Tweede Wereldoorlog in het verzet zat en kort voor de bevrijding werd gefusilleerd. Voor Van den Broeke herinneren zulke plekken niet alleen aan grote theologen en kerkelijke conflicten, maar ook aan het dagelijkse academische leven dat Kampen jarenlang kenmerkte. Met de stadswandeling wil hij voorkomen dat die geschiedenis verdwijnt nu de universiteit uit de stad is vertrokken.